Trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), Ngài Buddhaghosa không chỉ dạy thiền giả ghi nhận rằng: “Ta sẽ chết.” Ngài còn hệ thống hóa nhiều phương diện quán chiếu để trí tuệ thâm nhập ngày càng sâu vào sự thật của cái chết. Mỗi cách quán đều có công năng đoạn trừ một loại tà kiến hoặc sự phóng dật.
QUÁN SỰ CHẾT NHƯ KẺ SÁT NHÂN LUÔN ĐI THEO
Thiền giả suy niệm:
“Sự chết luôn đi theo ta như chiếc bóng không bao giờ rời hình.”
Ngay từ khi được sinh ra, cái chết cũng đã bắt đầu đồng hành. Mỗi ngày sống qua không phải là đi xa cái chết, mà là tiến gần đến nó.
Không ai có thể chạy trốn.
Không ai có thể thương lượng.
Không ai có thể trì hoãn.
Khi quán như vậy, tâm kiêu mạn về tuổi trẻ, sức khỏe và tương lai sẽ dần lắng xuống.
QUÁN RẰNG KHÔNG AI THOÁT KHỎI CÁI CHẾT
Thiền giả suy xét:
Chư Phật đã nhập Niết-bàn (Nibbāna).
Các vị Độc Giác Phật.
Các bậc Thánh A-la-hán.
Các bậc Chuyển Luân Thánh Vương.
Các vị vua, các bậc hiền triết, những người giàu có, quyền lực…
Không một ai còn tồn tại với thân xác này.
Nếu ngay cả những bậc vĩ đại ấy cũng không giữ được thân này, thì chính mình cũng không phải là ngoại lệ.
Sự quán chiếu này giúp phá tan ảo tưởng rằng: “Ta còn nhiều thời gian.”
QUÁN MẠNG SỐNG VÔ CÙNG MONG MANH
Theo Thanh Tịnh Đạo, mạng sống được duy trì bởi vô số duyên.
Một hơi thở.
Một nhịp tim.
Một dòng máu.
Một chút nhiệt độ.
Một ít thức ăn.
Một chút nước uống.
Chỉ cần một duyên bị đứt đoạn, mạng sống liền chấm dứt.
Vì vậy, mạng sống không bền chắc như con người thường tưởng.
Giống như giọt sương trên đầu ngọn cỏ, chỉ cần ánh nắng lên là tan biến.
QUÁN THÂN NÀY LÀ NƠI CHỨA MẦM CHẾT
Thân thể không phải là nơi an toàn.
Ngay trong thân này luôn tồn tại vô số nguyên nhân dẫn đến cái chết.
Bệnh tật.
Già yếu.
Sự suy thoái của các căn.
Sự biến đổi của bốn đại.
Không cần tìm cái chết ở bên ngoài.
Ngay chính thân này đang từng ngày đi về hoại diệt.
Nhờ quán như vậy, thiền giả giảm bớt sự chấp trước đối với thân xác.
QUÁN THỜI ĐIỂM CHẾT HOÀN TOÀN BẤT ĐỊNH
Đây là một trong những điểm được Thanh Tịnh Đạo đặc biệt nhấn mạnh.
Điều chắc chắn là sẽ chết.
Điều không chắc chắn là khi nào.
Có người chết trong bụng mẹ.
Có người chết khi vừa sinh.
Có người chết lúc còn trẻ.
Có người chết trong tuổi già.
Có người đang nói thì chết.
Có người đang ăn thì chết.
Có người đang ngủ thì chết.
Có người đang hành thiền thì chết.
Không ai biết hơi thở nào sẽ là hơi thở cuối cùng.
Do đó, người có trí không trì hoãn việc tu tập.
QUÁN MẠNG SỐNG CHỈ TỒN TẠI TRONG TỪNG SÁT-NA
Đây là cách quán rất sâu của Thanh Tịnh Đạo.
Theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), đời sống không tồn tại như một dòng liên tục bất biến.
Mỗi tâm (citta) sinh rồi diệt.
Một tâm diệt thì tâm khác sinh.
Liên tục như vậy tạo thành cảm giác có một đời sống kéo dài.
Thật ra, cái gọi là “ta đang sống” chỉ là sự nối tiếp của vô số sát-na sinh diệt.
Cho nên có thể nói rằng:
Ngay bây giờ, cái chết đang diễn ra trong từng sát-na.
Khi thấy được điều này, thiền giả không còn xem cái chết chỉ là sự kiện xảy ra vào cuối đời, mà nhận ra nó là bản chất của mọi pháp hữu vi.
QUÁN RẰNG CHỈ CÓ NGHIỆP THEO MÌNH
Đến lúc chết, mọi thứ đều phải bỏ lại.
Thân thể.
Gia đình.
Tiền bạc.
Danh vọng.
Địa vị.
Bạn bè.
Ngay cả thân xác cũng không mang theo được.
Điều duy nhất tiếp tục theo dòng tâm là nghiệp (kamma) cùng với các quả của nghiệp.
Vì vậy, mỗi ý nghĩ thiện, mỗi lời nói thiện và mỗi hành động thiện đều trở thành hành trang quý báu nhất.
Sự quán chiếu này khuyến khích thiền giả sống có trách nhiệm với từng hành động của mình.
QUÁN ĐỂ PHÁT KHỞI SỰ KHÔNG PHÓNG DẬT (APPAMĀDA)
Đây là mục tiêu cuối cùng của pháp quán.
Sau khi quán chiếu đầy đủ các phương diện trên, thiền giả tự nhắc mình:
“Nếu cái chết có thể đến ngay hôm nay, ta sẽ làm gì?”
“Có còn điều gì đáng để tham đắm?”
“Có còn điều gì đáng để sân hận?”
“Có còn điều gì đáng để trì hoãn việc tu tập?”
Khi tâm trả lời bằng sự tỉnh thức, thiền giả sẽ phát sinh sự không phóng dật (appamāda).
Không phóng dật không có nghĩa là vội vàng hay căng thẳng, mà là biết sử dụng từng giây phút hiện tại cho những việc đưa đến thiện pháp và giải thoát.
Theo truyền thống Pa-Auk, thiền giả không dừng lại ở sự suy niệm bằng lý trí. Khi định (samādhi) đã mạnh, những lời quán niệm dần lắng xuống, chỉ còn lại sự nhận biết rõ ràng rằng: cái chết là điều chắc chắn và có thể đến trong bất cứ sát-na nào.
Từ nền tảng ấy, thiền giả chuyển sang quán Danh (nāma) và Sắc (rūpa) đang sinh diệt ngay trong hiện tại. Chính sự sinh rồi diệt không ngừng của từng tâm và từng sắc pháp là biểu hiện trực tiếp của vô thường (anicca). Khi tuệ giác thấy rõ sự thật ấy, sự sợ hãi cái chết dần được thay thế bằng trí tuệ, và sự bám chấp vào thân tâm cũng dần tan biến.
Như Thiền sư Pa-Auk Sayadaw thường nhấn mạnh, quán sự chết không phải để chuẩn bị cho lúc sắp chết, mà để biết cách sống đúng trong từng hơi thở hiện tại. Người nhớ đến cái chết đúng pháp sẽ sống với chánh niệm (sati), tinh tấn (viriya), không phóng dật (appamāda) và luôn hướng tâm đến Niết-bàn (Nibbāna).
