SỰ HIỂU BIẾT ĐÚNG ĐẮN VỀ PHƯỚC BÁU (PUÑÑA) TRONG ĐỜI SỐNG
Này thiền giả, bạn có bao giờ dừng lại giữa một hơi thở bình yên để tự hỏi: Tại sao mình lại có được diễm phúc ngồi đây, trong một thân thể lành lặn, với một tâm trí đủ sáng suốt để nghe hiểu chánh pháp, trong khi ngoài kia bao người đang quằn quại trong cơn đau hay mê mờ trong nghèo đói? Cái mà chúng ta gọi là may mắn đó, thực chất không phải từ trên trời rơi xuống. Trong tuệ giác của bậc giác ngộ, phước (puñña) chính là thiện nghiệp (kamma) - những dấu ấn thanh cao được khắc ghi từ tâm không tham (alobha), không sân (adosa) và không si (amoha). Hãy coi chừng, sự bình an bạn đang có hôm nay thực chất là một "khoản nợ" mà bạn đang rút dần từ ngân hàng thiện nghiệp của quá khứ. Sức khỏe, tài sản hay trí tuệ không phải là phần thưởng để chúng ta hưởng thụ rồi ngủ quên, mà chúng chính là "cái giá của sự may mắn" - một nguồn vốn hữu hạn giúp bạn có cơ hội hành thiền. Nếu bạn coi phước là đích đến để bám víu, bạn sẽ giống như kẻ lữ hành mải mê ngắm nhìn chiếc xe lộng lẫy mà quên mất rằng mục đích của chiếc xe là để đưa mình về đích. Phước chỉ là phương tiện, là đòn bẩy; và nếu không biết trân trọng nguồn lực này để tu tập, bạn đang tiêu xài những đồng tiền cuối cùng mà không hề hay biết rằng ngày mai có thể sẽ là một vực thẳm.
BẢN CHẤT MONG MANH CỦA NHỮNG GÌ DO DUYÊN TẠO RA (SAṄKHATA)
Thiền giả cần phải nhìn sâu vào thực tại để thấy rằng, tất cả những thuận cảnh hiện có đều là các pháp hữu vi (saṅkhata dhamma) - nghĩa là những thứ do các điều kiện hợp thành mà có. Trong Chú giải Kinh Pháp Cú (Dhammapada Aṭṭhakathā) có dạy: "Puññāni paraṁ pariyāyena sukhaṁ āvahanti" (Phước đức rốt ráo đem lại an lạc). Nhưng bạn ơi, niềm lạc thú đó dù có ngọt ngào đến mấy cũng mang bản chất vô thường (anicca), sớm muộn gì cũng tan biến như sương mai. Hãy nhớ đến hình ảnh người giàu sang trong Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya): Ông ta ngồi trong một cung điện tráng lệ, uống rượu ngon và hưởng thụ những món đồ xa xỉ, nhưng lại không hề biết rằng những bức tường xung quanh đang rạn nứt và nền móng đang sụp đổ vì ông chỉ biết tiêu xài mà không chịu làm lụng thêm. Chúng ta cũng vậy, nếu cứ ỷ lại vào "phước mình dày" mà lơ là việc vun bồi chánh niệm, chúng ta đang tự đào mồ chôn mình. Lời dạy trong Kinh Trung Bộ (Majjhima Nikāya) vẫn còn vang vọng: "Hãy tinh tấn hôm nay, ai biết ngày mai sẽ ra sao? Cái chết không báo trước, không thể mặc cả với Tử thần." Sự chủ quan trong lúc sung sướng chính là mầm mống cho những ác nghiệp đáng sợ trỗi dậy khi duyên lành chấm dứt.
CẢNH BÁO VỀ SỰ HOANG PHÍ VÀ SỰ TRỖI DẬY CỦA HỌA ƯƠNG
Một sự thật đắng lòng là có không ít thiền giả đang lãng phí những giọt phước cuối cùng của mình vào những điều vô nghĩa. Bạn dùng sức khỏe để theo đuổi các thú vui ngũ dục (kāmaguṇa), dùng thời gian quý báu để đắm chìm trong những cuộc trò chuyện vô bổ hay những trò giải trí vô vị, thay vì lắng nghe chánh pháp hay đối diện với chính mình.
Theo quy luật Thập nhị nhân duyên (Paṭiccasamuppāda), khi bạn không còn vun bồi thiện nghiệp và để tâm trí buông lung, các khe hở của tham dục sẽ mở toang để ác nghiệp cũ trổ quả (vipāka). Bạn có biết điều gì là "họa" lớn nhất không? Không phải là mất tiền, cũng không phải là mất danh tiếng. Cái họa thảm khốc nhất chính là khi phước cạn, chánh niệm (sati) sẽ là thứ đầu tiên rời bỏ bạn. Khi thân thể đau nhức, khi tâm trí rối bời bởi nghịch cảnh, việc giữ mình tỉnh giác sẽ khó hơn gấp trăm lần. Lúc đó, bạn sẽ thấy mình trơ trọi giữa dòng xoáy khổ đau mà không có một điểm tựa nào, vì tất cả "vốn liếng" đã bị hoang phí sạch sành sanh cho những niềm vui nhất thời.
Biến phước báu thành bậc thềm cho trí tuệ (paññā)
Để không rơi vào cái bẫy của sự hưởng thụ, thiền giả phải thực hiện việc "liễu tri" (pariññā) đối với từng phước báu mình đang có. Liễu tri ở đây không chỉ là hiểu biết trên mặt chữ nghĩa, mà là một cuộc "phẫu thuật" tâm linh lên chính cái ngã của mình.
Khi bạn thấy mình khỏe mạnh, khi thấy mình đang ngồi yên ổn trong một trú xứ an lành, hãy nhìn thấu rằng đây là pháp duyên sinh, tạm bợ, không phải là "tôi" hay "của tôi". Trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), ngài Buddhaghosa đã ví phước báu như một con đường đã được phát quang, dọn sạch gai góc để chiếc xe trí tuệ (paññā) có thể lăn bánh. Đừng bao giờ phạm sai lầm bằng việc dừng xe lại để bày tiệc picnic ngay giữa con đường đó.
Con đường là để đi, không phải để ở. Bạn phải dùng chính cái sức khỏe và môi trường thuận lợi này làm đòn bẩy để thực hành chánh niệm. Hãy dùng phước như một bậc thềm để bước lên cao hơn, thay vì biến nó thành một chiếc đệm êm ái để nằm ngủ trong sự mê mờ.
THỰC HÀNH QUÁN TƯỞNG (KAMMAṬṬHĀNA) GIỮA NHỮNG THUẬN CẢNH
Ngay lúc này, khi tâm bạn đang cảm thấy nhẹ nhàng hay một chút an lạc (sukha) khởi lên trong lúc hành thiền, đó chính là lúc bạn cần tỉnh giác nhất. Đừng để mình bị "mặt mát mẻ của luân hồi" đánh lừa. Hãy thiết lập một sự quan sát sắc bén trong tâm, hãy nhắc nhở mình rằng cảm thọ dễ chịu này thực chất là phước cũ đang trổ quả, nó là một pháp hữu vi (saṅkhata dhamma) đang sinh lên và chắc chắn sẽ hoại diệt ngay trong từng sát-na. Bạn phải cảnh giác với sự tham ái vi tế (upādāna), cái ý muốn giữ chặt lấy cảm giác thông suốt này, và cũng phải cẩn trọng với sự kiêu mạn âm thầm khi cho rằng mình "tu tốt" hay "phước dày". Hãy chỉ biết mà không nắm giữ, trân trọng duyên lành nhưng không để nó cột chân mình lại. Hãy nguyện dùng sự thuận lợi này làm nền tảng để thấy rõ sự thật về vô thường, khổ và vô ngã.
Này thiền giả, hãy nhớ rằng phước báu giống như nhiên liệu, còn trí tuệ mới là bánh lái. Một con thuyền đầy nhiên liệu mà thiếu đi bánh lái của tuệ giác sẽ chỉ là một khối nặng trôi dạt vô định rồi tan xác giữa sóng dữ. Phước báu bạn đang có thực chất là một "khoản nợ" mà bạn đã vay mượn từ nỗ lực của chính mình trong quá khứ. Cách duy nhất để "trả nợ" một cách trọn vẹn nhất là đạt đến sự giải thoát hoàn toàn, để không bao giờ còn phải đi vay mượn thêm một lần nào nữa. Đừng lãng phí nguồn lực tâm linh quý giá này, hãy lấy phước làm bậc thềm và lấy trí tuệ làm kim chỉ nam để thẳng hướng về bến bờ giác ngộ.
