Trong giáo lý của Phật giáo Nguyên thủy, ba cõi - Dục giới (kāma-loka), Sắc giới (rūpa-loka) và Vô sắc giới (arūpa-loka) - không chỉ là những cảnh giới mà chúng sinh có thể tái sinh đến, mà còn phản ánh những trạng thái của tâm ngay trong hiện tại. Khi thiền giả thực hành chánh niệm (sati) và phát triển tuệ quán (vipassanā), sự hiểu biết về ba cõi này dần trở nên rõ ràng hơn, không còn là tri thức mang tính lý thuyết mà trở thành điều có thể trực tiếp quán sát trong chính kinh nghiệm của mình.
Dục giới (kāma-loka) là cảnh giới của những chúng sinh còn chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi năm dục (kāma-guṇa): sắc đẹp được thấy qua mắt, âm thanh được nghe qua tai, hương thơm được ngửi qua mũi, vị ngon được nếm qua lưỡi và các xúc chạm dễ chịu nơi thân. Phần lớn chúng sinh đang sống trong cõi người và nhiều cõi khác đều thuộc Dục giới. Đây là môi trường mà tâm thường xuyên dao động giữa thích và không thích, giữa mong cầu và chán ghét, giữa được và mất, giữa vui và buồn.
Đặc điểm nổi bật của Dục giới là tâm rất dễ bị lôi kéo bởi tham ái (taṇhā). Chỉ cần một hình ảnh vừa ý, một lời khen ngợi, một món ăn ngon hay một cảm giác dễ chịu xuất hiện, tâm liền có khuynh hướng nắm giữ. Khi điều mình mong muốn không còn hoặc không đạt được, khổ (dukkha) liền phát sinh. Chính vì vậy, Đức Phật dạy rằng tham ái đối với dục là một trong những nguyên nhân sâu xa khiến chúng sinh tiếp tục luân hồi (saṃsāra).
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa người sống trong Dục giới không thể tu tập. Ngược lại, chính nơi cõi người, với đầy đủ thuận duyên và nghịch duyên, thiền giả có cơ hội nhận diện rõ vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā). Nếu biết sống với chánh niệm (sati), mỗi hoàn cảnh trong đời sống đều có thể trở thành đối tượng để phát triển trí tuệ (paññā).
Khi giới hạnh (sīla) được giữ gìn trong sạch, chánh niệm (sati) ngày càng vững vàng và định (samādhi) được nuôi dưỡng liên tục, tâm dần bớt lệ thuộc vào các dục lạc giác quan. Sự an lạc lúc này không còn phụ thuộc vào những điều kiện bên ngoài mà bắt đầu sinh khởi từ nội tâm. Đây là bước chuyển rất quan trọng trên con đường tu tập.
Sắc giới (rūpa-loka) là cảnh giới của những chúng sinh đã vượt lên trên sự chi phối thô tháo của dục lạc giác quan nhờ sức mạnh của các tầng thiền sắc giới (rūpa-jhāna). Các chúng sinh ở đây không còn sống bằng sự hưởng thụ năm dục như trong Dục giới, mà an trú trong sự tĩnh lặng, thanh tịnh và hỷ lạc do định (samādhi) mang lại.
Từ góc độ thiền tập, Sắc giới biểu hiện cho một mức độ tâm đã được thuần hóa đáng kể. Những triền cái (nīvaraṇa) được chế ngự, tâm trở nên vững chắc, ít dao động trước các đối tượng bên ngoài. Hỷ (pīti), lạc (sukha) và nhất tâm (ekaggatā) trở thành nền tảng của đời sống nội tâm.
Tuy nhiên, dù các tầng thiền sắc giới là thành tựu rất cao trong định (samādhi), chúng vẫn thuộc phạm vi hữu vi (saṅkhata). Chúng được tạo thành bởi nhân duyên nên cũng chịu sự chi phối của vô thường (anicca). Khi các điều kiện không còn, trạng thái ấy cũng sẽ chấm dứt.
Vì vậy, Đức Phật không dạy thiền giả dừng lại ở sự an tịnh của định. Nếu chỉ say mê sự an lạc của các tầng thiền mà không tiếp tục phát triển tuệ quán (vipassanā), thì dù có tái sinh vào các cõi Phạm thiên thuộc Sắc giới, cuối cùng vẫn chưa thoát khỏi vòng sinh tử (saṃsāra).
Thiền giả cần dùng chính nền tảng định (samādhi) ấy để quán sát danh-sắc (nāma-rūpa), quán sát các pháp đang sinh rồi diệt, thấy rõ mọi hiện tượng đều không bền vững, không thể nắm giữ và không có một tự ngã trường tồn. Khi trí tuệ (paññā) trưởng thành, định không còn là nơi để trú ẩn mà trở thành nền tảng giúp tuệ giác phát sinh.
Vô sắc giới (arūpa-loka) là cảnh giới của những chúng sinh đã thành tựu các tầng thiền vô sắc (arūpa-jhāna). Tại đây không còn sắc pháp thô như ở Sắc giới mà chỉ còn những trạng thái tâm vi tế tương ứng với các tầng định vô sắc.
Theo giáo lý Nguyên thủy, các tầng thiền vô sắc gồm: Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana), Thức vô biên xứ (viññāṇañcāyatana), Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana) và Phi tưởng phi phi tưởng xứ (nevasaññānāsaññāyatana). Đây là những trạng thái định vô cùng vi tế, vượt xa kinh nghiệm thông thường của tâm trong Dục giới.
Dù vậy, Đức Phật vẫn chỉ rõ rằng những tầng định ấy chưa phải là Niết-bàn (Nibbāna). Chúng chỉ là những trạng thái tâm hữu vi rất vi tế. Khi nghiệp (kamma) và năng lực của định chấm dứt, sự tái sinh vẫn tiếp diễn nếu các lậu hoặc (āsava) chưa được đoạn tận.
Điều đặc biệt trong lời dạy của Đức Phật là Ngài không khuyến khích thiền giả tìm kiếm sự tái sinh vào bất kỳ cảnh giới nào, dù đó là Dục giới, Sắc giới hay Vô sắc giới. Mục tiêu của con đường tu tập không phải là đi từ một cõi này sang một cõi khác, mà là chấm dứt hoàn toàn nguyên nhân đưa đến tái sinh.
Khi thiền giả thực hành giới (sīla), định (samādhi) và tuệ (paññā) một cách quân bình, trí tuệ sẽ dần nhận ra bản chất của mọi pháp. Dù là cảm thọ dễ chịu hay khó chịu, dù là trạng thái định sâu hay những kinh nghiệm vi tế trong thiền, tất cả đều đang sinh lên rồi hoại diệt theo nhân duyên.
Chính nhờ sự thấy biết trực tiếp ấy, tâm dần buông bỏ sự chấp thủ (upādāna). Khi không còn bám víu vào Dục giới, không còn dính mắc vào Sắc giới, cũng không còn xem Vô sắc giới là cứu cánh, tâm hướng đến sự giải thoát chân thật.
Con đường Đức Phật chỉ dạy không dừng lại ở việc đạt được những trạng thái tâm an lạc hay những cảnh giới cao hơn, mà hướng đến sự đoạn tận tham (lobha), sân (dosa) và si (moha). Khi ba gốc bất thiện này được nhổ tận gốc nhờ tuệ giác (paññā), vòng luân hồi (saṃsāra) chấm dứt và Niết-bàn (Nibbāna) được chứng ngộ.
Đối với thiền giả thực hành thiền quán (vipassanā), điều quan trọng không phải là mong cầu được sinh về một cảnh giới nào, mà là luôn tỉnh giác trước từng hiện tượng đang sinh khởi trong thân và tâm.
Mỗi khi thấy rõ một cảm thọ đang sinh rồi diệt, một ý nghĩ đang đến rồi đi, hay một trạng thái tâm vừa xuất hiện rồi biến mất, thiền giả đang trực tiếp thấy được bản chất vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā).
Chính sự thấy biết này mới là con đường đưa đến giải thoát, vượt lên trên cả Dục giới (kāma-loka), Sắc giới (rūpa-loka) và Vô sắc giới (arūpa-loka).
