Kính tri ân Sư.
Nguyện cho Sư cùng tất cả thiền giả, tất cả chúng sinh sức khỏe, bình an, đong đầy yêu thương.
Con có một thắc mắc này. Nhờ Sư giảng giải ạ. Đó là:
Trong đời sống mỗi người được sinh ra gắn liền với số phận. Gọi là định mệnh. Có người may mắn có được số sướng, có người không may chịu số khổ.
Liệu đây có phải là một quan niệm về chấp thủ không.
Anh Thiệp mến,
Sư rất vui khi đọc câu hỏi của anh. Đây là một câu hỏi tưởng như đơn giản, nhưng nếu nhìn sâu vào đó thì lại chạm đến một vấn đề rất quan trọng trong việc học và hành Pháp.
Trong đời sống, chúng ta thường nghe nói: người này “số sướng”, người kia “số khổ”, người này “có số may”, người kia “số đã khổ từ nhỏ”. Rồi lâu ngày, chúng ta dễ tin rằng mỗi người sinh ra đã mang theo một số phận được định sẵn, và mình chỉ có thể sống theo cái số ấy.
Nhưng nhìn theo lời Đức Phật dạy trong kinh điển Pāli thì không hẳn như vậy, anh ạ.
Đức Phật có dạy về nghiệp (kamma) và quả của nghiệp (kamma-vipāka), nhưng Ngài không dạy rằng có một số phận bất biến đã được viết sẵn cho mỗi người.
Nghiệp là hành động có tác ý. Khi thân, lời nói và tâm của chúng ta tạo tác, những hành động ấy có thể trở thành nhân để cho quả khi hội đủ duyên.
Nhưng quả của nghiệp chỉ là một phần trong dòng đời. Đời sống còn có rất nhiều điều kiện khác cùng tác động với nhau.
Cho nên, nếu một người sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, chúng ta có thể nói đó là một hoàn cảnh, một điều kiện mà người ấy đang phải sống với. Nhưng không thể vì thế mà kết luận rằng:
“Đời tôi đã được định sẵn là phải khổ.”
Đây chính là chỗ rất dễ từ nghiệp đi sang chấp thủ.
Bởi vì ban đầu chỉ là một hoàn cảnh đang xảy ra. Nhưng rồi tâm nắm lấy hoàn cảnh ấy và biến nó thành một câu chuyện về “tôi”:
“Tôi là người khổ.”
“Tôi có số khổ.”
“Đời tôi đã như vậy rồi.”
“Tôi không thể làm gì khác được.”
Lúc ấy, cái khổ không còn chỉ nằm ở hoàn cảnh nữa. Tâm đã nắm lấy một ý niệm và gọi đó là “tôi”, là “của tôi”.
Đó mới là điều chúng ta cần nhìn thật kỹ.
Trong Kinh Sivaka, Đức Phật cũng chỉ rõ rằng không phải tất cả những cảm thọ mà một người kinh nghiệm đều chỉ do nghiệp quá khứ gây ra. Thân bệnh, thời tiết, những tác động từ bên ngoài và nhiều điều kiện khác cũng có thể làm phát sinh cảm thọ.
Điều này rất đáng để chúng ta suy ngẫm.
Nếu tất cả những gì xảy ra hôm nay đều đã được nghiệp quá khứ quyết định một cách tuyệt đối, thì chúng ta tu tập để làm gì?
Nhưng Đức Phật lại luôn nhắc chúng ta trở về với sự tỉnh thức ngay trong hiện tại.
Vì vậy, Sư thường nghĩ thế này:
Nghiệp quá khứ có thể là một điều kiện, nhưng không phải là một bản án.
Giống như một hạt giống được gieo xuống đất. Có hạt giống thì mới có khả năng mọc lên cây, nhưng để hạt giống nảy mầm còn cần đất, nước, ánh sáng, nhiệt độ và nhiều điều kiện khác.
Đời sống của chúng ta cũng vậy.
Có những điều kiện chúng ta không chọn được.
Có những hoàn cảnh chúng ta không thể thay đổi ngay.
Có những quả đang trổ mà chúng ta phải học cách đón nhận.
Nhưng ngay trong hoàn cảnh ấy, cách chúng ta đang nghĩ, đang nói và đang hành động vẫn tạo ra những nghiệp mới.
Đó là lý do người học Pháp không nên quá bận tâm với câu hỏi:
“Đời tôi là số sướng hay số khổ?”
Mà nên quay về nhìn:
“Ngay lúc này, tâm tôi đang như thế nào?”
Khi gặp điều thuận lợi, tâm có tham không?
Khi gặp điều trái ý, tâm có sân không?
Khi đau khổ, tâm có đang chống lại điều đang xảy ra không?
Khi nghĩ rằng “tôi là người bất hạnh”, có phải tâm đang nắm lấy một ý niệm và làm cho nó trở thành “tôi” hay không?
Đó mới là chỗ chúng ta có thể tu.
Trong thiền quán (vipassanā), chúng ta không cần phải tranh luận với cuộc đời.
Không cần phải tự nói rằng:
“Đời tôi không khổ.”
Cũng không cần phải ép mình nghĩ:
“Đời tôi phải tốt đẹp.”
Chỉ cần nhìn cho thật rõ.
Đau thì biết đau.
Buồn thì biết buồn.
Vui thì biết vui.
Tâm muốn trách móc thì biết tâm đang muốn trách móc.
Tâm muốn nắm lấy câu chuyện “số phận của tôi” thì cũng biết đó chỉ là một ý nghĩ đang sinh khởi.
Thấy rồi thôi.
Không cần đẩy nó đi.
Cũng không cần tin theo nó.
Cứ nhìn nó như nhìn một đám mây đi ngang qua bầu trời.
Khi nhìn được như vậy, anh sẽ thấy có một sự thay đổi rất nhỏ nhưng rất quan trọng.
Trước đây mình nói:
“Đây là số phận của tôi.”
Sau khi có chánh niệm, mình bắt đầu thấy:
“À, đây là một hoàn cảnh đang xảy ra.”
“Đây là một cảm thọ đang sinh khởi.”
“Đây là một ý nghĩ đang sinh khởi.”
“Đây là tâm đang phản ứng.”
Chỉ một sự chuyển đổi nhỏ như vậy thôi, nhưng cái “tôi” đã bắt đầu nhẹ xuống.
Và khi cái “tôi” nhẹ xuống thì chấp thủ cũng bắt đầu nhẹ theo.
Vì vậy, nếu anh hỏi Sư:
“Tin rằng mỗi người có một số phận đã được định sẵn, có phải là chấp thủ không?”
Sư sẽ trả lời rằng: nếu chỉ dùng chữ “số phận” theo cách nói thông thường để chỉ những điều kiện và hoàn cảnh mà một người đang gặp thì chưa nhất thiết là chấp thủ.
Nhưng nếu mình tin rằng có một “số phận của tôi” cố định, bất biến, đã được quyết định từ trước, không thể thay đổi, rồi bám chặt vào quan niệm ấy, thì đó là một dạng kiến chấp (diṭṭhi), và sự bám giữ vào kiến chấp ấy có thể trở thành chấp thủ (upādāna).
Cho nên, người học Pháp không cần phải tìm xem mình “có số gì”.
Điều cần thấy là:
Ngay giây phút này, mình đang tạo nghiệp gì?
Tâm đang có tham hay không?
Có sân hay không?
Có si hay không?
Có đang nắm giữ hay không?
Có đang tạo ra một cái “tôi” và một cái “của tôi” hay không?
Đó mới là điều thật sự gần với con đường tu tập.
Quá khứ đã qua rồi, anh ạ.
Quả nào đang trổ thì mình học cách nhận biết và sống với nó bằng chánh niệm (sati).
Còn giây phút hiện tại vẫn đang mở ra.
Ngay trong giây phút này, mình vẫn có thể tỉnh thức.
Ngay trong giây phút này, mình vẫn có thể không nuôi thêm sân.
Không nuôi thêm tham.
Không tiếp tục chạy theo si mê.
Và cũng ngay trong giây phút này, mình có thể thấy rõ một pháp đang sinh lên rồi diệt xuống.
Cho nên, thay vì nghĩ:
“Đời tôi đã được định sẵn.”
Người học Pháp có thể nhẹ nhàng nhìn lại:
“Những gì đang xảy ra là do nhiều duyên.”
“Có những duyên mình không thể chọn.”
“Nhưng cách mình tiếp xúc với những gì đang xảy ra vẫn là điều cần được tỉnh thức.”
Khi nhìn sâu hơn nữa, qua vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā), mình sẽ dần thấy rằng cái gọi là “số phận của tôi” cũng không phải là một cái gì cố định.
Nó chỉ là một dòng các pháp đang sinh khởi theo duyên này, rồi thay đổi theo duyên khác.
Không có một cái “tôi” cố định nào đứng phía sau để điều khiển tất cả.
Thấy được điều này, mình không còn quá bận tâm chuyện “số sướng” hay “số khổ” nữa.
Mình chỉ trở về với giây phút đang sống.
Thấy rõ thân.
Thấy rõ cảm thọ.
Thấy rõ tâm.
Thấy rõ các pháp.
Và ngay nơi những gì đang xảy ra, học cách không nắm giữ.
Đó chính là con đường đưa đến tự do, anh ạ.
Sư chúc anh luôn giữ được sự nhẹ nhàng trong tâm, và mỗi ngày càng thấy rõ hơn những gì đang sinh khởi nơi thân và tâm mình.
Thân tâm an lành.
