ĐẾN SỰ BÌNH THẢN CỦA THIỀN GIẢ
Có bao giờ bạn ngồi lại bên chén trà, thở dài vì một kế hoạch mình đã tính kỹ từng li từng tí bỗng chốc tan thành mây khói chưa? Sư cũng đã từng như vậy, cũng từng lao vào dòng đời với bao nhiêu dự tính cho tương lai. Người đời thường khen nhau là thông minh, là giỏi sắp xếp. Nhưng bạn thấy đó, chuyện đời mình tính thì rất hay, rất khéo, mà sao cái "phận" của mình vẫn cứ chệch đi đâu đó. Chúng ta cố công tỏ ra "tinh ranh" với đời, cố làm người khôn ngoan để rồi khi nhìn lại, cả một quãng đường dài chỉ thấy lòng dạ héo hon, "ruột rà nát tan" vì những lo toan, tính toán quá mức.
Để rồi cuối cùng, cái danh xưng khôn ngoan ấy cũng chỉ là một "tiếng hão", một cái tên rỗng tuếch khi ta nhắm mắt xuôi tay. Đời người chẳng khác nào một "giấc mộng dài thâu canh", thức dậy rồi thì được hay mất cũng chỉ như làn khói nhạt. Chính vì cái sự mong manh ấy, sư mời bạn hãy cùng sư nhìn cuộc đời bằng một con mắt khác - con mắt của sự tỉnh thức.
Đối với thiền giả (yogi), việc nhìn thấu lẽ biến đổi của cuộc đời không phải để ta buông xuôi hay chán nản, mà là để tìm thấy chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa bình an thật sự giữa những xáo trộn. Trong cách nhìn của nhà Phật, mọi sự khổ sở đều bắt nguồn từ việc chúng ta không hiểu quy luật của tự nhiên.
Bạn hãy nhìn xem, những nhà cửa ruộng vườn hay gia sản vốn đang yên ổn, giàu có là thế, bỗng chốc lại "tan tành khắp nơi". Tiền bạc rồi sẽ hết, người thân thiết rồi cũng có ngày phải rời xa. Đó chính là Anicca (Sự thay đổi không ngừng). Vì mọi thứ cứ thay đổi mãi như vậy, nên nếu ta cứ cố bám giữ, cứ muốn mọi thứ phải theo ý mình, ta sẽ rơi vào trạng thái Dukkha (Sự không như ý/khổ).
Và quan trọng nhất, thiền giả (yogi) cần nhận ra rằng chẳng có cái gì là của mình mãi mãi, ngay cả cái thân xác này cũng không có một cái tôi cố định, đó là Anatta (Sự không có cái tôi riêng biệt). Khi hiểu rằng "mùa đông không tồn tại mãi" và mùa xuân cũng sẽ đến rồi đi, chúng ta sẽ không còn quá bàng hoàng trước những lúc sa cơ lỡ vận. Sự hiểu biết về lẽ tự nhiên này sẽ dẫn ta đến một cách sống mới: vững chãi và bao dung hơn.
Trong một xã hội luôn hối thúc chúng ta phải "giữ lấy tất cả", phải có thêm thật nhiều tiền bạc và vẻ vang, thiền giả (yogi) lại chọn một lối đi khác. Đó là làm sao để giữ được chính mình giữa những lúc lên voi xuống chó. Chúng ta cần nuôi dưỡng tâm Upekkha (Sự bình thản trước mọi biến động). Có tâm này rồi, bạn sẽ không còn quá kiêu ngạo khi đứng ở trên cao, và cũng không đến mức tuyệt vọng khi phải bắt đầu lại từ đầu với hai bàn tay trắng.
Mọi niềm vui hay nỗi buồn cũng chỉ giống như "mây nổi giữa trời", hay như "ngọn đèn xanh cạn dầu" chập chờn trước gió, lúc sáng lúc tắt chẳng thể nào lường trước. Để lòng không bị cuốn đi, bạn cần thực hành Sati (Sự ghi nhớ và tỉnh giác) trong từng phút giây. Nhờ có sự tỉnh giác này, ta mới thấy được cái đẹp của những gì mình đang có ngay bây giờ, thay vì mải miết đuổi theo những thứ chóng vánh đã qua. Giữa cuộc đời "ầm ầm như sắp đổ đình", người biết giữ lòng mình ngay thẳng sẽ giống như một gốc cây lớn, dù gió bão có rung chuyển thế nào thì cái rễ vẫn bám sâu vào lòng đất mẹ.
Vậy cuối cùng, cái gì mới là sự giàu có thật sự của một con người? Sau bao nhiêu thăng trầm, sư nhận ra rằng của cải bên ngoài có thể bị người khác lấy mất, nhưng cái nết và trí tuệ bên trong thì không ai tước đoạt được.
Cái sự khôn ngoan mà người đời hay nhắc đến thực ra rất khác với Panna (Trí tuệ thấy rõ sự thật). Trí tuệ này không dạy ta cách tính toán để chiếm lợi cho mình, mà dạy ta thấy đúng mọi chuyện như chúng đang là (Yatha-bhuta-nana-dassana). Từ cái thấy đúng đó, ta mới biết giữ gìn một "lòng dạ ngay thẳng" như một loại của cải quý giá nhất. Sư có vài lời nhắn nhủ chân tình cùng các bạn thiền giả (yogi):
Hôm nay còn đủ đầy, ngày mai có thể trắng tay, đó là chuyện thường tình.
Đừng quá kiêu ngạo khi thành công, bởi "nắng xuân" rồi cũng sẽ nhạt màu.
Đừng quá buồn bã khi thất bại, vì không có mùa đông nào kéo dài mãi mãi.
Cái đáng quý nhất không phải là nắm giữ được bao nhiêu, mà là buông tay được bao nhiêu để lòng mình nhẹ nhõm.
Khi lòng đã hiểu rõ lẽ được và mất, bạn có thể thong dong bước đi giữa cuộc đời này. Dù xung quanh có đầy những chuyện "đổ đình" hay biến động, tâm hồn bạn vẫn sẽ tràn đầy lòng thương người và sự tự do. Đó chính là sự giàu có viên mãn nhất, một sự tự tại mà không tiền bạc hay chức tước nào có thể mua được.
Để giữ được tâm bình thản giữa dòng đời đầy biến động, thiền giả cần hiểu rõ và thực hành việc nhìn nhận cuộc sống qua quy luật của Anicca (sự thay đổi không dừng lại).
Trước hết, bạn cần nhận ra rằng mọi sự tính toán của con người đều có giới hạn. Chúng ta thường tự cho mình là khôn ngoan, cố gắng sắp xếp tương lai thật tỉ mỉ, nhưng thực tế "việc đời tính rất thông minh, còn mình, mình tính phận mình vẫn sai".
Cuộc đời này vốn không ai có thể tính toán hết được; hôm nay bạn có thể đang ở đỉnh cao, đủ đầy mọi thứ, nhưng ngày mai hoàn toàn có thể phải bắt đầu lại từ đầu với đôi tay trắng. Khi thấu hiểu rằng luôn có những điều nằm ngoài dự tính, thiền giả sẽ tự nhiên bớt đi sự kiêu ngạo lúc thành công và không còn cảm thấy tuyệt vọng mỗi khi gặp thất bại.
Tiếp đến, hãy nhìn nhận mọi sự việc như một giấc mộng dài hay như ngọn đèn chập chờn trước gió.
Những thứ như tiền bạc, danh tiếng hay kể cả những người thân thiết nhất bên cạnh cũng đều có thể rời bỏ ta bất cứ lúc nào. Giống như thời tiết, không có mùa xuân nào kéo dài mãi và cũng chẳng có mùa đông nào tồn tại vĩnh viễn. Việc nhận thức sâu sắc về Anicca (lẽ vô thường - sự không bền vững) giúp lòng người bớt đi sự tranh giành, hơn thua và bớt cưỡng cầu những điều không thể. Thay vào đó, chúng ta học được cách trân trọng những gì mình đang có ngay trong giây phút hiện tại.
Cuối cùng, sự bình thản thật sự, hay còn gọi là Upekkha (tâm thản nhiên trước biến động), không đến từ việc cố gắng giữ chặt mọi thứ bên mình.
Điều đáng quý nhất giữa muôn vàn thay đổi là giữ được một tâm hồn tĩnh lặng và một nhân cách sống ngay thẳng. Đây mới chính là vốn liếng quý giá nhất mà không một ai hay một nghịch cảnh nào có thể tước đoạt được của bạn. Sự giàu có về mặt tinh thần này mới thực sự giúp bạn đứng vững giữa dòng đời.
