NỖI KHỔ CỦA MỘT ĐỜI NGƯỜI
Cái khổ trong quan hệ vợ chồng, phần lớn bắt nguồn từ ái dục (taṇhā) và sự mong cầu. Khi hai người không còn hiểu nhau, nếu biết ngồi lại, lựa lời giải thích, cùng nhau nhìn nhận phải trái, đôi khi vẫn có thể tìm được sự cảm thông và hòa giải.
Cái khổ vì con cái cũng vậy. Nếu biết nói lời nhẹ nhàng, biết lắng nghe và thấu hiểu, nhiều khi cha mẹ và con cái vẫn có thể tìm được tiếng nói chung, làm dịu đi những bất hòa trong lòng.
Nhưng có một nỗi khổ khác mà suốt cả cuộc đời, chúng ta khó lòng tránh khỏi. Đó là nỗi khổ do chính thân này mang lại.
Thân này thuộc về sắc uẩn (rūpakkhandha) còn những tiến trình tạo tác và duy trì đời sống thuộc các uẩn khác, trong đó có hành uẩn (saṅkhārakkhandha). Sự hiện hữu của thân không nằm hoàn toàn trong quyền quyết định của chúng ta. Nó vận hành theo những điều kiện riêng, chịu sự chi phối của sinh, già, bệnh, chết và những đổi thay không ngừng.
Thân cần gì, chúng ta phải tìm cách đáp ứng điều ấy. Đói thì phải ăn, khát thì phải uống, buồn ngủ thì phải nghỉ ngơi. Đau thì phải tìm cách chữa trị, nóng thì phải làm cho mát, lạnh thì phải tìm hơi ấm. Dù chúng ta có đang vui hay buồn, đang muốn tiếp tục công việc hay muốn yên tĩnh tu tập, thân vẫn có những nhu cầu riêng mà ta không thể tùy tiện bỏ qua.
Thử nhìn lại một ngày sống của mình, chúng ta sẽ nhận ra điều ấy rõ ràng hơn.
Khi bụng đói, ta không thể chỉ nói với nó rằng: “Hãy chờ thêm một lát, tôi đang bận.”
Cơn đói vẫn cứ xuất hiện. Những cảm giác khó chịu vẫn cứ sinh lên. Nếu không tìm cách đáp ứng nhu cầu ăn uống, thân sẽ tiếp tục báo hiệu bằng những cảm giác khiến ta khó lòng tập trung vào việc khác.
Vừa ăn xong, chúng ta lại phải chờ đến lúc cơ thể cần bài tiết. Không thể vì đang bận việc mà mãi mãi phớt lờ nhu cầu ấy. Khi khát, ta phải tìm nước uống.
Khi thân bẩn, ta phải tắm rửa. Khi trời lạnh, ta phải mặc thêm áo. Khi trời nóng, ta phải tìm cách làm mát.
Cứ như vậy, từ sáng đến tối, chúng ta không ngừng chăm sóc thân này.
Khi ngồi lâu, thân đau mỏi, ta phải đổi tư thế. Ngồi nghiêng bên này lâu quá, ta lại nghiêng sang bên kia. Đứng lâu thì muốn ngồi, ngồi lâu lại muốn đứng. Đi nhiều thì mỏi chân, nằm lâu lại muốn trở mình.
Có khi chỉ một tư thế không thuận cũng đủ khiến chúng ta bồn chồn, khó chịu. Ta phải liên tục điều chỉnh thân để tìm một chút dễ chịu, dù biết rằng cảm giác dễ chịu ấy chẳng thể kéo dài mãi.
Đến cuối ngày, khi công việc đã xong, chúng ta tưởng rằng chỉ cần nằm xuống là có thể nghỉ ngơi.
Nhưng muốn ngủ, ta còn phải tìm một chỗ nằm thích hợp, điều chỉnh tư thế, đắp chăn khi lạnh, bỏ chăn khi nóng. Bên này không yên thì xoay sang bên kia. Đau chỗ này thì tìm cách làm dịu chỗ ấy.
Ngay cả giấc ngủ cũng không hoàn toàn nằm trong sự điều khiển của chúng ta.
Và rồi, khi một ngày mới bắt đầu, mọi việc lại tiếp tục như cũ.
Chúng ta chăm sóc thân này từ lúc còn thơ bé cho đến khi tóc bạc, lưng còng. Không phải chỉ một ngày, một năm, mà là suốt cả cuộc đời. Khi còn trẻ, ta lo cho thân theo cách của tuổi trẻ. Khi già yếu, ta lại phải chăm sóc nó bằng nhiều cách khác. Càng về cuối đời, những nhu cầu và giới hạn của thân có thể càng khiến ta nhận ra rằng mình không thật sự làm chủ được nó.
Thân này giống như một đứa trẻ cần được chăm sóc suốt đời, nhưng lại không phải lúc nào cũng chịu nghe theo ý muốn của chúng ta.
Đối với vợ chồng, khi không còn có thể sống chung, người ta có thể chia tay.
Đối với con cái, khi mối quan hệ trở nên bất hòa, người ta có thể tạo khoảng cách, dù trong lòng vẫn còn thương yêu và lo lắng.
Nhưng với thân này, chúng ta không thể đơn giản rời bỏ nó chỉ vì cảm thấy mệt mỏi. Khi còn sống, chúng ta vẫn phải chăm sóc, nuôi dưỡng và tìm cách chữa trị những khó khăn mà thân mang lại.
Đó là một sự thật mà mỗi người cần tự mình nhìn thấy.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn thân như một gánh nặng để oán trách, chúng ta vẫn chưa hiểu hết lời dạy của Đức Phật.
Theo giáo pháp Nguyên Thủy, thân này không phải tự nhiên mà có, cũng không phải do một đấng nào tạo ra để trừng phạt chúng ta. Sự hiện hữu của mỗi người là kết quả của nhiều điều kiện nương vào nhau mà sinh khởi. Trong đó, nghiệp (kamma) giữ vai trò quan trọng, nhưng không phải mọi cảm giác đau đớn, bệnh tật hay khó chịu đều chỉ do nghiệp quyết định. Thân còn chịu ảnh hưởng của tuổi tác, thức ăn, thời tiết, bệnh lý và nhiều điều kiện khác.
Nghiệp bố thí (dāna), nghiệp giữ giới (sīla) và những hành động thiện lành có thể góp phần tạo duyên cho quả lành. Nhưng ngay cả khi được sinh vào cảnh giới tốt đẹp, thân do duyên sinh vẫn không thoát khỏi quy luật vô thường (anicca).
Thân người có những giới hạn của thân người. Thân chư Thiên cũng có những điều kiện tồn tại riêng. Dù thân thô hay thân vi tế, một khi còn do duyên sinh thì vẫn không thể đứng yên mãi mãi, không thể hoàn toàn thoát khỏi sự đổi thay.
Điều đáng để chúng ta suy ngẫm không phải là làm sao tìm được một thân thể hoàn hảo, không đau đớn, không già yếu, mà là làm sao hiểu đúng bản chất của thân để không tiếp tục bị trói buộc bởi sự mong cầu.
Bởi lẽ, thân đau đã là một chuyện, nhưng tâm chống đối cái đau lại có thể làm nỗi khổ tăng thêm.
Thân già yếu là điều khó tránh, nhưng nếu cứ khởi lên ý nghĩ: “Tại sao tôi lại già? Tại sao thân tôi không còn như trước?”, chúng ta đang tự làm cho mình khổ thêm vì muốn thực tại phải khác đi.
Khi thân bệnh, chúng ta vẫn cần chữa trị. Khi thân đau, chúng ta vẫn cần tìm cách chăm sóc. Khi đói, chúng ta vẫn phải ăn. Khi mệt, chúng ta vẫn cần nghỉ ngơi. Giáo pháp không dạy chúng ta bỏ mặc thân, cũng không dạy chúng ta phải chịu đựng một cách mù quáng.
Điều cần học là chăm sóc thân bằng sự hiểu biết, thay vì chăm sóc nó trong tâm thế sợ hãi, oán trách và bám víu.
Khi thực hành Tứ Niệm Xứ (satipaṭṭhāna), thiền giả học cách trở về quan sát thân như thân, cảm thọ như cảm thọ. Đau thì biết có đau. Dễ chịu thì biết có dễ chịu. Khó chịu thì biết có khó chịu. Không cần vội vàng ghét bỏ cảm giác đau, cũng không cần cố níu giữ cảm giác dễ chịu.
Chúng ta chỉ nhận biết những gì đang diễn ra, với sự tỉnh giác và hiểu biết đúng đắn.
Qua sự quan sát ấy, thiền giả dần nhận ra rằng cảm giác đau không đứng yên, cảm giác dễ chịu cũng không đứng yên. Tư thế này thay đổi, tư thế khác sinh lên. Thân liên tục chịu sự chi phối của những điều kiện mà chúng ta không thể hoàn toàn kiểm soát.
Đó chính là cơ hội để thấy rõ ba đặc tính của các pháp hữu vi: vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā).
Vô thường là vì thân luôn đổi thay.
Khổ là vì thân không thể mang lại sự thỏa mãn bền vững theo mọi mong muốn của chúng ta.
Vô ngã là vì thân không nằm dưới quyền điều khiển tuyệt đối của một cái tôi có thể ra lệnh rằng: “Hãy sống mãi như thế này, đừng già, đừng bệnh, đừng đau và đừng chết.”
Khi thấy được điều ấy, chúng ta không còn đòi hỏi thân phải luôn khỏe mạnh, dễ chịu và đáp ứng mọi mong muốn của mình. Chúng ta biết chăm sóc thân khi cần, nghỉ ngơi khi mệt, chữa trị khi bệnh, nhưng không còn đặt toàn bộ sự bình an của tâm vào tình trạng của thân.
Đó là một sự thay đổi rất sâu sắc.
Bởi điều khiến con người mệt mỏi không chỉ là phải chăm sóc thân suốt cả cuộc đời, mà còn là mong muốn thân phải luôn thuộc về mình, phải luôn khỏe mạnh, phải luôn dễ chịu và phải sống theo ý mình.
Thân này cần được chăm sóc, nhưng không đáng để chúng ta phải sống cả đời trong sự sợ hãi và bám víu vào nó.
Khi chưa hiểu thân, chúng ta có thể dành cả cuộc đời để chiều chuộng nó mà vẫn không tìm được sự thỏa mãn lâu dài.
Khi hiểu thân, chúng ta vẫn chăm sóc nó như trước, nhưng tâm đã khác. Ta biết rằng mình đang chăm sóc một tiến trình do duyên sinh, chứ không phải đang bảo vệ một cái tôi bất biến.
Và có lẽ, điều khó thấy nhất trong cuộc đời chính là sự bám víu vào bản thân mình. Chúng ta thương thân, sợ thân đau, sợ thân già, sợ thân chết. Từ sự thương yêu thiếu hiểu biết ấy, chúng ta có thể trở nên bất an trước từng thay đổi nhỏ của đời sống.
Trong giáo pháp của Đức Phật, con đường giải thoát không bắt đầu bằng việc ghét bỏ thân này, mà bắt đầu bằng sự hiểu biết đúng đắn về thân.
Khi thấy rõ thân là vô thường, tâm dần buông bớt sự bám víu. Khi bớt bám víu, chúng ta có thể sống nhẹ nhàng hơn giữa những đổi thay không thể tránh khỏi.
Vì vậy, thiền giả hãy thử nhìn lại chính mình trong từng sinh hoạt hằng ngày.
Khi thân đau, có biết thân đang đau không?
Khi thân mệt, có biết thân đang mệt không?
Khi thân dễ chịu, có nhận ra cảm giác dễ chịu ấy rồi cũng sẽ đổi thay không?
Và khi phải chăm sóc thân thêm một lần nữa, ta có thể làm việc ấy bằng sự tỉnh giác, không oán trách, không than phiền, không biến mỗi nhu cầu của thân thành một lý do để tâm bất an hay không?
Đừng đợi đến khi thân già yếu mới bắt đầu học cách hiểu thân. Ngay khi còn khỏe mạnh, chúng ta đã có thể quan sát và nhận ra sự thật đang diễn ra trong chính mình.
Bởi thân này không phải thứ có thể giữ mãi theo ý muốn, nhưng chính trong sự chăm sóc và quan sát thân bằng chánh niệm, thiền giả có thể từng bước học được cách sống mà không bị thân trói buộc.
Chăm sóc thân là việc cần làm. Hiểu rõ thân là việc cần học. Còn buông bỏ sự bám víu vào thân chính là hướng đi của trí tuệ giải thoát.
Không phải thân là một kẻ thù cần chống lại, mà chính sự bám víu và mong muốn làm chủ những gì vốn luôn biến đổi mới là điều thiền giả cần nhận diện và hiểu thấu.
Maha Bodhi Myaing Sayadaw -
Nguồn Myanmar
