QUÁN CÁC CẢM GIÁC LÀ MỘT KHÍA CẠNH

 

Quan trọng trong giáo pháp Phật giáo, liên quan đến việc nhận thức về tính không thường hằng của mọi thứ.

 

Trong bài kinh Girimānanda (nằm trong Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya) 10.60), Đức Phật đã trình bày mười pháp quán tưởng, trong đó pháp quán tưởng đầu tiên là về ngũ uẩn vô thường. Đây là năm khía cạnh của con người mà thiền giả thường bám vào để tạo ra ảo tưởng về "tôi, bản ngã":

 

1. Sắc (rūpa): Thân thể, cơ thể của thiền giả. Nhận thức rằng thân thể luôn thay đổi và không thường hằng.

 

2. Thọ (vedanā): Cảm thọ và trạng thái cảm xúc. Cũng vô thường và thay đổi liên tục.

 

3. Tưởng (saññā): Nhận thức và ý thức. Chúng cũng không thường hằng và luôn biến đổi.

 

4. Hành (saṅkhāra): Ý định và hành động. Cơ sở để tạo ra ảo tưởng về "tôi".

 

5. Thức (viññāṇa): Ý thức và nhận thức. Cũng không thường hằng.

 

Tôi nghe như vầy:

 

Một thời, Thế Tôn ngụ tại Sāvatthi, trong rừng Jeta, vườn ông Anāthapiṇḍika.

 

Bấy giờ, Tôn giả Girimānanda bị bệnh, đau đớn, bệnh nặng.

 

Rồi Tôn giả Ānanda đến chỗ Thế Tôn, đảnh lễ và ngồi xuống một bên.

 

Ngồi một bên, Tôn giả Ānanda bạch Thế Tôn:

 

“Bạch Thế Tôn, Tôn giả Girimānanda đang bị bệnh, đau đớn, bệnh nặng.

 

Lành thay nếu Thế Tôn vì lòng bi mẫn mà đến chỗ Tôn giả Girimānanda.”

 

“Này Ānanda, nếu ông đến chỗ Tôn giả Girimānanda và giảng mười pháp tưởng (saññā),

 

những pháp ấy dẫn đến giác ngộ.

 

Này Ānanda, mười tưởng ấy là gì?”

 

THẾ TÔN DẠY MƯỜI PHÁP TƯỞNG NÀY NHƯ MỘT PHÁP MÔN QUÁN CHIẾU DÀNH CHO NGƯỜI ĐANG BỆNH NẶNG:

 

1.   Aniccasaññā - tưởng về vô thường

 

2.   Anattasaññā - tưởng về vô ngã

 

3.   Asubhasaññā - tưởng về bất tịnh

 

4.   Ādīnavasaññā - tưởng về nguy hại

 

5.   Pahānasaññā - tưởng về sự từ bỏ

 

6.   Virāgasaññā - tưởng về ly tham

 

7.   Nirodhasaññā - tưởng về đoạn diệt

 

8.   Sabba-loke anabhiratasaññā - tưởng về không lạc thú trong bất cứ thế giới nào

 

9.   Ānāpānasaññā - tưởng về hơi thở vô ra

 

10. Vipassānāsaññā - tưởng về tuệ quán

 

Để thực hành quán tưởng vô thường, thiền giả có thể bắt đầu bằng việc nhận biết thân thể trong tư thế ngồi. Nhận thức toàn thân và hiểu rằng thân này là vô thường. Thân xác thay đổi liên tục và cuối cùng sẽ tan rã. Điều này giúp thiền giả chống lại sự bám thủ vào ảo tưởng về "tôi".

 

QUÁN THÂN KHÔNG CHỈ DỪNG LẠI Ở VIỆC NHẬN BIẾT SỰ THAY ĐỔI CỦA CƠ THỂ MÀ CÒN ĐI SÂU HƠN:

 

Quán các cảm giác, nhận biết các cảm giác trên cơ thể như nóng, lạnh, ngứa, đau. Chúng luôn thay đổi và không cố định.

 

Quán các hoạt động, nhận biết hơi thở, nhịp tim, sự co giãn của cơ bắp. Tất cả đều là những quá trình không ngừng chuyển động.

 

So sánh với quá khứ và tương lai, nhớ lại cơ thể mình khi còn nhỏ và hình dung cơ thể mình trong tương lai. Sự khác biệt rõ rệt này giúp thiền giả thấy rõ tính vô thường của thân.

 

MỞ RỘNG RA CÁC LĨNH VỰC KHÁC

 

Sau khi đã làm quen với việc quán thân, thiền giả có thể mở rộng việc quán tưởng sang các lĩnh vực khác:

 

Quán các pháp, quán tưởng về những pháp hữu vi như cảm xúc, suy nghĩ, hình ảnh. Chúng sinh ra, tồn tại rồi tan biến.

 

Quán về thế giới, quan sát sự thay đổi của thế giới xung quanh, mùa màng thay đổi, người đến người đi, mọi thứ đều không ngừng chuyển động.

 

Quán về các mối quan hệ, nhận biết rằng các mối quan hệ cũng không cố định. Chúng có thể thay đổi, phát triển hoặc kết thúc.

 

Lợi ích của việc quán tưởng vô thường.

 

Giảm bớt bám chấp, khi nhận thức rõ về tính vô thường của mọi sự vật, thiền giả sẽ bớt bám chấp vào những thứ không thực sự thuộc về mình.

 

Tăng cường sự tỉnh thức, quán tưởng giúp thiền giả luôn sống trong hiện tại, không bị cuốn theo quá khứ hay tương lai.

 

Phát triển trí tuệ, qua quá trình quán tưởng, thiền giả dần hiểu rõ bản chất của sự vật, từ đó phát triển trí tuệ.

 

Giảm bớt khổ đau, khi buông bỏ được những bám chấp, thiền giả sẽ giảm bớt được khổ đau do tham, sân, si gây ra.

 

GIẢI THÍCH THEO KINH ĐIỂN NGUYÊN THỦY:

 

Phát triển trí tuệ (paññā-bhāvanā) - Hiểu rõ bản chất thật của các pháp.

 

Trong kinh điển nguyên thủy, trí tuệ chân thật (yathābhūta-ñāṇadassana) không phải là kiến thức sách vở hay suy luận triết học, mà là sự thấy biết trực tiếp (vipassanā) vào ba đặc tính chung (tilakkhaṇa) của mọi hiện hữu:

 

Vô thường (anicca): mọi hành (saṅkhāra) đều sinh diệt liên tục, không có gì trường tồn.

 

Khổ (dukkha): chính vì vô thường nên mọi thứ đều không đáng để bám víu, không thể làm chỗ nương tựa vững chắc.

 

Vô ngã (anattā): không có một cái “ta”, “của ta” hay linh hồn bất biến nào đứng sau các hiện tượng thân-tâm, chỉ là năm uẩn (khandha) vận hành theo duyên.

 

Quá trình quán tưởng (vipassanā) trong thiền là quán sát trực tiếp năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) đang sinh diệt ngay trong hiện tại, qua bốn oai nghi (đi đứng nằm ngồi), qua hơi thở, qua cảm thọ, qua tâm… Khi thiền giả liên tục ghi nhận (sati) và thấy rõ sự sinh diệt của các pháp với chánh tri (sampajañña), các tầng tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa) sẽ lần lượt khởi sinh:

 

Danh sắc phân tích tuệ (nāmarūpa-pariccheda-ñāṇa)

 

Duyên hệ tuệ (paccaya-pariggaha-ñāṇa)

 

Thắng giải tuệ (sammasana-ñāṇa)

 

Sinh diệt tuệ (udayabbaya-ñāṇa) → thấy rõ sinh diệt cực nhanh

 

Hoại diệt tuệ (bhaṅga-ñāṇa) → chỉ còn thấy diệt diệt

 

Tuệ đáng sợ, khổ tuệ, vô thường tuệ…

 

… cho đến Đạo tuệ & Quả tuệ (magga-phala-ñāṇa).

 

Khi Đạo tuệ khởi lên, tham sân si bị nhổ tận gốc (ở mức độ từng bậc Thánh), đó chính là trí tuệ giải thoát (vimutti-ñāṇadassana). Cho nên trong kinh điển nguyên thủy nói: “Chỉ có một con đường duy nhất để thanh tịnh chúng sinh, vượt qua khổ đau, đạt chánh trí và chứng Niết-bàn, đó là quán tuệ” Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga).

 

Giảm bớt và cuối cùng chấm dứt khổ đau - nhờ đoạn tận tham, sân, si

 

KHỔ ĐAU (DUKKHA) TRONG KINH ĐIỂN NGUYÊN THỦY ĐƯỢC PHÂN TÍCH RẤT RÕ-RÀNG:

 

Khổ thọ (dukkha-vedanā): đau đớn thân-tâm

 

Khổ do hành (saṅkhāra-dukkhatā): mọi pháp hữu vi đều vô thường nên bản chất là khổ

 

Khổ do biến hoại (vipariṇāma-dukkhatā): lạc thọ cũng thành khổ khi hoại diệt

 

Nguyên nhân sâu xa của mọi khổ đau là tham ái (taṇhā) và vô minh (avijjā). Tham ái sinh ra từ si mê, từ không thấy rõ vô thường-khổ-vô ngã, nên mới bám víu, mới “ta”, “của ta”.

 

Khi thiền giả thực hành quán tưởng (vipassanā), mỗi lần thấy rõ một pháp là vô thường → tham giảm một chút.

 

Thấy rõ khổ → sân giảm.

 

Thấy rõ vô ngã → ngã mạn và si mê giảm.

 

CÀNG THẤY SÂU, THAM SÂN SI CÀNG MỎNG DẦN, CHO ĐẾN KHI ĐẠO TUỆ KHỞI LÊN:

 

Tu-đà-hoàn (Sotāpanna): đoạn 3 kiết sử (thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ), tham sân chỉ còn rất nhẹ → tối đa 7 kiết sử còn lại.

 

Nhất lai (Sakadāgāmī): tham sân đối với dục giới giảm mạnh.

 

Bất lai (Anāgāmī): đoạn hết tham dục và sân hận.

 

A-la-hán: đoạn tận hoàn toàn 10 kiết sử, kể cả mạn, trạo cử, vô minh → khổ đau chấm dứt vĩnh viễn.

 

CHO NÊN ĐỨC PHẬT DẠY TRONG KINH TƯƠNG ƯNG:

 

“Yato yato sammasati - khandhānaṃ udayabbayaṃ

 

Labhatī pītipāmojjaṃ - amataṃ taṃ vijānataṃ

 

Tato tato sammasitvā - dukkhassantaṃ karoti te.”

 

(Khi nào hành giả chánh niệm thấy rõ sự sinh diệt của năm uẩn, người ấy được hỷ lạc, vì đã thấy pháp bất tử.

 

Do chánh niệm như vậy, họ làm cho khổ đau chấm dứt.)

 

TÓM LẠI THEO KINH ĐIỂN NGUYÊN THỦY:

 

Phát triển trí tuệ = thấy rõ tam tướng → đoạn vô minh.

 

Giảm bớt và chấm dứt khổ đau = buông bỏ bám chấp do thấy rõ vô ngã → đoạn tận tham sân si.

 

Hai điều này không tách rời nhau, mà là hai mặt của cùng một quá trình quán tưởng (vipassanā) dẫn đến Niết-bàn.

 

NGHỆ THUẬT SỐNG TỈNH THỨC: THUẬT TAY LÀ LÀM, TÂM KHÔNG DO DỰ

 

KHỞI NGUỒN CỦA SỰ THONG DONG

 

Người xưa từng chiêm nghiệm rằng, để cuộc đời bắt đầu xuôi chèo mát mái, thiền giả cần rèn luyện một thói quen tưởng chừng đơn giản nhưng đầy uy lực: thuận tay là làm và tuyệt đối không bàn tính thêm.

 

Sự do dự trong tâm trí vốn dĩ không khác gì một hòn sỏi nhỏ ẩn nấp trong giày; tuy bé xíu nhưng lại gây ra nỗi đau âm ỉ của việc trì hoãn, khiến mỗi bước chân trên hành trình vạn dặm đều trở nên nặng nề, biến cuộc tu tập đầy cảm hứng thành một gánh nặng nhọc nhằn. Trong dòng chảy miên viễn của đời sống, sự mệt mỏi tinh thần thực chất không đến từ những đại sự khó khăn, mà bắt nguồn từ sự suy giảm của tâm lực do những tạp niệm (kilesa) lặt vặt bủa vây. Khi chúng ta học được cách đơn giản hóa các quyết định, ta đang trực tiếp bảo vệ nội lực, giữ cho tâm trí luôn trong vắt như mặt hồ để năng lượng được khai phóng và lưu chuyển trơn tru.

 

Sự thong dong không tự nhiên mà có, nó là quả ngọt của việc dọn dẹp những chướng ngại nhỏ nhất để giữ cho ngọn đèn chánh niệm luôn sáng tỏ giữa giông bão cuộc đời.

 

SỰ HAO TỔN TÂM LỰC TỪ NHỮNG XAO ĐỘNG NHỎ NHẶT

 

Mỗi ngày, thiền giả phải đối mặt với ít nhất khoảng ba trăm quyết định nhỏ nhặt, từ việc ăn gì, mặc đồ nào, có nên giữ lại món đồ cũ không, cho đến việc trả lời một tin nhắn hay thanh toán một hóa đơn ngay lập tức. Chính những xao động vụn vặt này lại bào mòn khả năng tập trung hơn cả những thử thách lớn lao. Hãy hình dung tâm lực của thiền giả như một bình nước đầy, nhưng những tạp niệm (kilesa) lặt vặt lại như những lỗ thủng li ti khiến năng lượng quý báu rò rỉ ra ngoài từng chút một cho đến khi cạn kiệt. Trong giáo lý, sự do dự và hoài nghi (vicikicchā) chính là một trong những triền cái nguy hiểm nhất ngăn trở sự tiến bộ của tâm thức. Khi tâm bị kẹt giữa những lựa chọn không tên, bộ não sẽ kiệt sức vì phải vận hành trong trạng thái quá tải vô ích.

 

Việc để dồn nén những chuyện nhỏ nhặt tạo ra một áp lực vô hình, làm tắc nghẽn dòng chảy thanh tịnh của tâm.

 

Sự do dự (vicikicchā) làm đục mờ sự sáng suốt, khiến thiền giả đánh mất cơ hội sống trọn vẹn trong từng khoảnh khắc hiện tại.

 

Lời khuyên "thuận tay là làm" không chỉ là một kỹ năng quản trị thời gian, mà là phương cách tối ưu để bảo trì chánh niệm (sati) và sự tỉnh giác.

 

Khi hành động bắt đầu ngay lúc ý niệm vừa khởi lên, những chướng ngại tinh thần sẽ tự khắc tan biến, mở đường cho một trạng thái tâm lý mới đầy sảng khoái và tự tại.

 

Vòng lặp thiện lành của hành động và năng lượng

Khi một hành động được thực hiện ngay tức thì, thiền giả sẽ ngăn chặn được sự xâm lấn của các suy nghĩ tiêu cực và sự lười biếng. Đây chính là khởi đầu của một vòng lặp tối ưu và thiện lành nhất của đời người: LÀM -> NHẸ ĐẦU -> CÓ NĂNG LƯỢNG (VĪRIYA) -> LẠI LÀM TIẾP. Trong trạng thái này, đầu óc nhẹ bẫng, trái tim thoáng đạt và tâm trí thông suốt như bầu trời sau cơn mưa. Khi thiền giả bắt tay vào việc, sự tinh tấn (vīriya) sẽ xuất hiện như một luồng gió mạnh mẽ quét sạch những đám mây mù của sự trì trệ, giúp năng lượng vút bay và tuôn chảy trơn tru qua mọi ngóc ngách của đời sống.

 

Thay vì ngồi phân tích và lo âu đến kiệt quệ, việc nhúng tay vào thực tế giúp thiền giả cảm nhận được sự hiện diện sống động của bản thân, nơi mà mỗi cử động đều trở thành một bài thực hành tỉnh thức đầy hân hoan.

 

NHỮNG PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN Ý CHÍ VÀ PHẢN XẠ (BHĀVANĀ)

 

Để biến vòng lặp mầu nhiệm này thành hơi thở của đời sống, thiền giả cần những điểm tựa cụ thể để uốn nắn dòng chảy của tâm (citta). Thông qua sự tu tập (bhāvanā), thiền giả có thể rèn luyện ý chí thông qua các phương pháp thực tiễn sau:

 

Quy tắc năm phút: Đây là cách khéo léo để đánh lừa tâm trí, vượt qua sự lười biếng ban đầu. Khi đối mặt với một việc cần xử lý, hãy tự nhủ: "Mình chỉ làm trong năm phút thôi!". Dù là dọn dẹp tủ quần áo, xóa bớt ảnh cũ trong điện thoại hay bắt đầu viết những dòng đầu tiên của một bản kế hoạch, hãy cứ bắt đầu. Thực tế cho thấy có đến chín mươi phần trăm trường hợp thiền giả sẽ vượt qua năm phút đó để hoàn thành công việc. Mục tiêu cốt lõi không phải là thời gian, mà là để huấn luyện bộ não học được phản xạ: Thấy việc là khởi sự ngay, không để tâm có cơ hội thoái lui.

 

Quy tắc năm giây: Đây là bí kíp để kích hoạt nhiên liệu của ý chí (chanda) một cách bản năng nhất.

 

Hãy tưởng tượng một tên lửa muốn bay lên khỏi mặt đất phải dùng đến tám mươi phần trăm nhiên liệu chỉ để vượt qua bệ phóng ban đầu. Con người cũng vậy, năm giây đầu tiên chính là lượng nhiên liệu lớn nhất của sự tinh tấn (vīriya). Hãy đếm từ một đến năm và lao vào làm ngay! Tuyệt đối không cho não bộ một khe hở nào để viện cớ hay trì hoãn.

 

Khi đã vượt qua bệ phóng tâm lý ban đầu, phần hành động còn lại sẽ trở nên nhẹ nhàng như không.

 

LÒNG BAO DUNG VÀ TINH THẦN HOÀN THÀNH HƠN HOÀN HẢO

 

Nhiều thiền giả không dám bắt đầu vì áp lực của sự hoàn hảo vốn là một hình thái của nỗi sợ hãi ẩn mình. Tuy nhiên, mọi sự đẹp đẽ và vĩ đại trên đời này đều khởi nguồn từ sự lộn xộn ban đầu. Hãy nhìn những pho tượng Phật uy nghiêm, chúng vốn là những khúc gỗ xù xì; những hình hài tuyệt mỹ vốn là những tảng đá gai góc. Gỗ muốn thành tượng phải chịu đục, đá muốn thành hình phải chịu đẽo.

 

Chấp nhận sự vụng về, lộn xộn lúc khởi đầu chính là một hành động của tâm từ (mettā) đối với chính mình.

 

Thiền giả cần bao dung với những sai sót của bản thân. Việc hoàn thành một công việc, dù kết quả còn thô sơ, đã là một chiến thắng vang dội trước ma vương của sự trì trệ và giúp bạn vượt qua chín mươi phần trăm mọi người ngoài kia. Triết lý sống ở đây là: Hoàn thành trước rồi hoàn hảo sau. Sự chấp nhận và bao dung giúp tâm không bị căng cứng, tạo không gian rộng mở cho sự sáng tạo và cải thiện dần dần trong tương lai. Khi bạn dũng cảm bước những bước đầu tiên dù chưa tốt, đó đã là lúc bạn đang gieo trồng những hạt giống thiện lành cho sự thành tựu mai sau.

 

NẮM LẤY BÀN TAY CỦA VẬN MỆNH

 

Giữa cuộc đời đầy rẫy những biến động và mờ mịt, tinh thần "thuận tay là làm" chính là ánh đuốc dẫn đường cho thiền giả tìm về sự tự tại. Bằng cách hành động ngay trong hiện tại, chúng ta đang trực tiếp kiến tạo nên nghiệp (kamma) tốt đẹp và làm chủ vận mệnh của chính mình. Đường đời chưa bao giờ giấu diếm chúng ta điều gì, nó chỉ đang kiên nhẫn chờ đợi những người dám bước đi bằng đôi chân của sự tỉnh thức và quyết đoán. Hãy sống trọn vẹn, hành động mạnh mẽ, và bạn sẽ thấy mọi cánh cửa vận mệnh đều tự nhiên rộng mở.

Thân tâm an lành.

 Kính tri ân Sư.

Nguyện cho Sư cùng tất cả thiền giả, tất cả chúng sinh sức khỏe, bình an, đong đầy yêu thương.

Con có một thắc mắc này. Nhờ Sư giảng giải ạ. Đó là: 

Trong đời sống mỗi người được sinh ra gắn liền với số phận. Gọi là định mệnh. Có người may mắn có được số sướng, có người không may chịu số khổ. 

Liệu đây có phải là một quan niệm về chấp thủ không.

Anh Thiệp mến,

Sư rất vui khi đọc câu hỏi của anh. Đây là một câu hỏi tưởng như đơn giản, nhưng nếu nhìn sâu vào đó thì lại chạm đến một vấn đề rất quan trọng trong việc học và hành Pháp.

Trong đời sống, chúng ta thường nghe nói: người này “số sướng”, người kia “số khổ”, người này “có số may”, người kia “số đã khổ từ nhỏ”. Rồi lâu ngày, chúng ta dễ tin rằng mỗi người sinh ra đã mang theo một số phận được định sẵn, và mình chỉ có thể sống theo cái số ấy.

Nhưng nhìn theo lời Đức Phật dạy trong kinh điển Pāli thì không hẳn như vậy, anh ạ.

Đức Phật có dạy về nghiệp (kamma) và quả của nghiệp (kamma-vipāka), nhưng Ngài không dạy rằng có một số phận bất biến đã được viết sẵn cho mỗi người.

Nghiệp là hành động có tác ý. Khi thân, lời nói và tâm của chúng ta tạo tác, những hành động ấy có thể trở thành nhân để cho quả khi hội đủ duyên.

Nhưng quả của nghiệp chỉ là một phần trong dòng đời. Đời sống còn có rất nhiều điều kiện khác cùng tác động với nhau.

Cho nên, nếu một người sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, chúng ta có thể nói đó là một hoàn cảnh, một điều kiện mà người ấy đang phải sống với. Nhưng không thể vì thế mà kết luận rằng:

“Đời tôi đã được định sẵn là phải khổ.”

Đây chính là chỗ rất dễ từ nghiệp đi sang chấp thủ.

Bởi vì ban đầu chỉ là một hoàn cảnh đang xảy ra. Nhưng rồi tâm nắm lấy hoàn cảnh ấy và biến nó thành một câu chuyện về “tôi”:

“Tôi là người khổ.”

“Tôi có số khổ.”

“Đời tôi đã như vậy rồi.”

“Tôi không thể làm gì khác được.”

Lúc ấy, cái khổ không còn chỉ nằm ở hoàn cảnh nữa. Tâm đã nắm lấy một ý niệm và gọi đó là “tôi”, là “của tôi”.

Đó mới là điều chúng ta cần nhìn thật kỹ.

Trong Kinh Sivaka, Đức Phật cũng chỉ rõ rằng không phải tất cả những cảm thọ mà một người kinh nghiệm đều chỉ do nghiệp quá khứ gây ra. Thân bệnh, thời tiết, những tác động từ bên ngoài và nhiều điều kiện khác cũng có thể làm phát sinh cảm thọ.

Điều này rất đáng để chúng ta suy ngẫm.

Nếu tất cả những gì xảy ra hôm nay đều đã được nghiệp quá khứ quyết định một cách tuyệt đối, thì chúng ta tu tập để làm gì?

Nhưng Đức Phật lại luôn nhắc chúng ta trở về với sự tỉnh thức ngay trong hiện tại.

Vì vậy, Sư thường nghĩ thế này:

Nghiệp quá khứ có thể là một điều kiện, nhưng không phải là một bản án.

Giống như một hạt giống được gieo xuống đất. Có hạt giống thì mới có khả năng mọc lên cây, nhưng để hạt giống nảy mầm còn cần đất, nước, ánh sáng, nhiệt độ và nhiều điều kiện khác.

Đời sống của chúng ta cũng vậy.

Có những điều kiện chúng ta không chọn được.

Có những hoàn cảnh chúng ta không thể thay đổi ngay.

Có những quả đang trổ mà chúng ta phải học cách đón nhận.

Nhưng ngay trong hoàn cảnh ấy, cách chúng ta đang nghĩ, đang nói và đang hành động vẫn tạo ra những nghiệp mới.

Đó là lý do người học Pháp không nên quá bận tâm với câu hỏi:

“Đời tôi là số sướng hay số khổ?”

Mà nên quay về nhìn:

“Ngay lúc này, tâm tôi đang như thế nào?”

Khi gặp điều thuận lợi, tâm có tham không?

Khi gặp điều trái ý, tâm có sân không?

Khi đau khổ, tâm có đang chống lại điều đang xảy ra không?

Khi nghĩ rằng “tôi là người bất hạnh”, có phải tâm đang nắm lấy một ý niệm và làm cho nó trở thành “tôi” hay không?

Đó mới là chỗ chúng ta có thể tu.

Trong thiền quán (vipassanā), chúng ta không cần phải tranh luận với cuộc đời.

Không cần phải tự nói rằng:

“Đời tôi không khổ.”

Cũng không cần phải ép mình nghĩ:

“Đời tôi phải tốt đẹp.”

Chỉ cần nhìn cho thật rõ.

Đau thì biết đau.

Buồn thì biết buồn.

Vui thì biết vui.

Tâm muốn trách móc thì biết tâm đang muốn trách móc.

Tâm muốn nắm lấy câu chuyện “số phận của tôi” thì cũng biết đó chỉ là một ý nghĩ đang sinh khởi.

Thấy rồi thôi.

Không cần đẩy nó đi.

Cũng không cần tin theo nó.

Cứ nhìn nó như nhìn một đám mây đi ngang qua bầu trời.

Khi nhìn được như vậy, anh sẽ thấy có một sự thay đổi rất nhỏ nhưng rất quan trọng.

Trước đây mình nói:

“Đây là số phận của tôi.”

Sau khi có chánh niệm, mình bắt đầu thấy:

“À, đây là một hoàn cảnh đang xảy ra.”

“Đây là một cảm thọ đang sinh khởi.”

“Đây là một ý nghĩ đang sinh khởi.”

“Đây là tâm đang phản ứng.”

Chỉ một sự chuyển đổi nhỏ như vậy thôi, nhưng cái “tôi” đã bắt đầu nhẹ xuống.

Và khi cái “tôi” nhẹ xuống thì chấp thủ cũng bắt đầu nhẹ theo.

Vì vậy, nếu anh hỏi Sư:

“Tin rằng mỗi người có một số phận đã được định sẵn, có phải là chấp thủ không?”

Sư sẽ trả lời rằng: nếu chỉ dùng chữ “số phận” theo cách nói thông thường để chỉ những điều kiện và hoàn cảnh mà một người đang gặp thì chưa nhất thiết là chấp thủ.

Nhưng nếu mình tin rằng có một “số phận của tôi” cố định, bất biến, đã được quyết định từ trước, không thể thay đổi, rồi bám chặt vào quan niệm ấy, thì đó là một dạng kiến chấp (diṭṭhi), và sự bám giữ vào kiến chấp ấy có thể trở thành chấp thủ (upādāna).

Cho nên, người học Pháp không cần phải tìm xem mình “có số gì”.

Điều cần thấy là:

Ngay giây phút này, mình đang tạo nghiệp gì?

Tâm đang có tham hay không?

Có sân hay không?

Có si hay không?

Có đang nắm giữ hay không?

Có đang tạo ra một cái “tôi” và một cái “của tôi” hay không?

Đó mới là điều thật sự gần với con đường tu tập.

Quá khứ đã qua rồi, anh ạ.

Quả nào đang trổ thì mình học cách nhận biết và sống với nó bằng chánh niệm (sati).

Còn giây phút hiện tại vẫn đang mở ra.

Ngay trong giây phút này, mình vẫn có thể tỉnh thức.

Ngay trong giây phút này, mình vẫn có thể không nuôi thêm sân.

Không nuôi thêm tham.

Không tiếp tục chạy theo si mê.

Và cũng ngay trong giây phút này, mình có thể thấy rõ một pháp đang sinh lên rồi diệt xuống.

Cho nên, thay vì nghĩ:

“Đời tôi đã được định sẵn.”

Người học Pháp có thể nhẹ nhàng nhìn lại:

“Những gì đang xảy ra là do nhiều duyên.”

“Có những duyên mình không thể chọn.”

“Nhưng cách mình tiếp xúc với những gì đang xảy ra vẫn là điều cần được tỉnh thức.”

Khi nhìn sâu hơn nữa, qua vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā), mình sẽ dần thấy rằng cái gọi là “số phận của tôi” cũng không phải là một cái gì cố định.

Nó chỉ là một dòng các pháp đang sinh khởi theo duyên này, rồi thay đổi theo duyên khác.

Không có một cái “tôi” cố định nào đứng phía sau để điều khiển tất cả.

Thấy được điều này, mình không còn quá bận tâm chuyện “số sướng” hay “số khổ” nữa.

Mình chỉ trở về với giây phút đang sống.

Thấy rõ thân.

Thấy rõ cảm thọ.

Thấy rõ tâm.

Thấy rõ các pháp.

Và ngay nơi những gì đang xảy ra, học cách không nắm giữ.

Đó chính là con đường đưa đến tự do, anh ạ.

Sư chúc anh luôn giữ được sự nhẹ nhàng trong tâm, và mỗi ngày càng thấy rõ hơn những gì đang sinh khởi nơi thân và tâm mình.

Thân tâm an lành.