Dưới cùng một vòm trời, trên cùng một mặt đất, tất cả chúng ta đều đang cùng chung sống trong một cái cõi đời rộng lớn gọi là Loka. Thế nhưng, dù đi chung một lối trên mặt đất này. Mỗi người lại thuộc về một tầng bậc khác xa nhau. Điều then chốt nhất để chúng ta không bị trôi lăn vào lối sống của loài cầm thú chính là phải biết nhìn ra cái gốc làm người của mình. Sự khác biệt này thật sự là một trời một vực, như lời răn dạy của bậc giác ngộ. Nó không nằm ở cái hình hài bên ngoài, mà nằm ở chỗ ta chọn sống tỉnh táo để vươn lên hay cứ để mặc cho những thói quen cũ kỹ lôi kéo mình vào bóng tối của bản năng. Khi ta buông xuôi để những ham muốn thấp hèn điều khiển, ta chẳng khác nào những loài vật chỉ biết sống cho qua ngày đoạn tháng. Ngược lại, một thiền giả đúng nghĩa luôn biết cách dừng lại để nhìn thấu suốt mọi việc, từ đó nâng cái nết làm người của mình lên một tầm cao mới. Bước đi đầu tiên để khẳng định giá trị của một con người chính là sự chuyển mình từ một lối sống mờ mịt sang một đời sống có hướng đi rõ rệt.
Nền tảng đầu tiên làm nên cái giá trị của một người nằm ở Trí tuệ (Paññā) - cái sự sáng suốt để thấu rõ điều gì là tốt lành, điều gì là gây hại cho mình và cho mọi người xung quanh. Loài vật chỉ biết lao đi theo những gì nó thích và trốn chạy những gì nó ghét một cách mù quáng. Còn con người ta, nếu thực sự có cái hiểu sâu xa, sẽ biết dừng lại để suy xét xem việc mình làm sẽ dẫn về đâu. Bạn hãy tự hỏi lòng mình: việc mình đang làm là để thỏa mãn một cơn thèm khát tức thời, hay nó thực sự mang lại sự yên ổn lâu dài? Việc chỉ biết chạy theo cái sướng nhất thời là cách sống bấp bênh và đầy rủi ro của loài thú. Một người có lòng dạ trong sáng sẽ chọn hành động dựa trên sự hiểu biết về kết quả lâu bền về sau. Khi ta rèn luyện được cách phân biệt rõ ràng trắng đen, phải trái, lòng ta sẽ không còn bị xáo động bởi những nỗi lo âu hay hối hận muộn màng.
Sự sáng suốt này chính là ngọn đèn chỉ đường, giúp ta bước đi vững vàng giữa những sóng gió mà không bị lạc lối vào những việc làm thấp kém.
Lại nói về chuyện công bằng ở đời, đây chính là sợi dây nối kết mọi người lại với nhau một cách bền chặt. Con người khác với loài vật ở chỗ ta biết nghĩ cho người khác thay vì chỉ chăm chăm giành giật mọi thứ về cho riêng mình. Khi một người biết đặt mình vào chỗ của người khác, biết sẻ chia và đối xử bằng lòng ngay thẳng, họ đang tạo ra một nếp sống ấm áp và đầy tình người. Một lòng dạ chỉ biết có mình, bất chấp tất cả để vơ vét cái lợi, thực ra chỉ là biểu hiện của một tâm hồn nghèo nàn và chưa được khai mở. Bên cạnh đó, chúng ta cần có Saddhā - một lòng tin vững vàng vào những giá trị tốt đẹp để làm điểm tựa cho cuộc đời. Một đời người nếu không có niềm tin và mục tiêu rõ ràng thì chẳng khác nào một chiếc thuyền không lái giữa biển khơi, dễ dàng bị sóng gió đánh chìm. Nhờ có lòng tin vào những điều đúng đắn, người thiền giả có thể đi qua mọi biến cố với một thái độ bình thản. Niềm tin này giúp ta luôn giữ vững được cái nết của mình trước mọi cám dỗ, để không bao giờ đánh mất đi mục tiêu cao đẹp của kiếp người.
Một nếp sống đẹp và biết trước biết sau chính là nền móng của một đời sống tử tế. Để có được điều đó, ta cần giữ gìn Sīla - tức là nếp sống lành mạnh, biết giữ mình trong những khuôn phép đạo đức để không làm điều xấu ác. Đạo đức không phải là những điều luật khô khan, mà chính là tấm lưới che chở cho lòng ta luôn được thanh thản. Khi ta có cái hiểu và biết sống có lề lối, ta sẽ tự khắc hành xử một cách khôn ngoan và lịch sự. Ngược lại, nếu thiếu đi nếp ăn ở lành mạnh này, con người rất dễ sa đà vào những việc làm tồi tệ, chỉ biết sống theo bản năng sinh tồn cá nhân như loài cầm thú. Đi cùng với nếp sống đó, sự rộng lượng sẻ chia hay còn gọi là Dāna chính là chìa khóa để mở rộng trái tim. Thay vì giữ khư khư mọi thứ cho riêng mình với tính hẹp hòi cố hữu, ta học cách cho đi và giúp đỡ người khác. Sự đổi thay từ lòng tham sang lòng rộng mở không chỉ giúp ích cho đời mà còn làm cho chính mình cảm thấy nhẹ tênh và thanh thoát hơn. Chính nếp sống biết đủ và biết nghĩ cho người đã tạo nên sự khác biệt to lớn giữa một con người có nết na với một sinh vật chỉ biết tồn tại vì cái bụng của chính mình.
Đỉnh cao của giá trị làm người nằm ở chỗ biết soi lại chính mình để không bị thói quen cũ dẫn dắt. Đây là lúc ta cần đến Sati - sự tỉnh giác để ghi nhớ và nhận ra những gì đang diễn ra trong từng phút giây. Nếu không có sự tỉnh giác, ta sẽ mãi là kẻ làm thuê cho những phản xạ tự nhiên, cứ để thói quen lôi mình đi vào đường tối. Hơn thế nữa, con người còn có hai tấm khiên bảo vệ phẩm giá vô cùng mạnh mẽ, đó là Hiri-Ottappa - lòng biết hổ thẹn và ghê sợ điều xấu ác. Bạn hãy thử tự hỏi: mình có thấy cắn rứt, ray rứt lương tâm khi lỡ làm điều gì không tốt không? Nếu không còn biết thẹn, ta khác gì loài cầm thú? Chính lòng biết hổ thẹn với chính mình và sự ghê sợ trước những hậu quả của việc xấu đã ngăn không cho ta nhúng tay vào tội lỗi. Loài vật không có khả năng này, chúng thản nhiên làm những việc xấu ác mà không hề suy nghĩ. Do đó, việc luôn giữ cho mình tâm lý biết hổ thẹn trước điều quấy chính là cách tốt nhất để bảo vệ danh xưng "con người". Khi biết dừng lại trước bờ vực của cái xấu, đó là lúc ta thực sự vượt lên trên phần bản năng để sống một cuộc đời có ý nghĩa.
Tất cả những gì chúng ta vừa cùng nhau chiêm nghiệm đều quay về một thông điệp cốt lõi của Đại Trưởng Lão Maha Bodhi Myaing: Giá trị thật sự của một người nằm ở hành động và cách họ đối đãi với cuộc đời, chứ không phải ở cái tên gọi hay hình hài bên ngoài. Nếu chúng ta mang danh là người mà lại hành xử theo kiểu giành giật, ích kỷ và mù quáng như loài thú, thì đó chẳng qua cũng chỉ là thú tính trong lốt người mà thôi. Điều đó thật đáng tiếc và cũng thật đáng sợ cho tương lai của chính mỗi chúng ta. Để không sa chân vào những lối hành xử bản năng ấy, mỗi thiền giả cần có sự rèn luyện tâm trí đều đặn, gọi là Bhāvanā. Việc rèn luyện này không phải là điều gì quá cao siêu, mà đơn giản là sự bền bỉ trau dồi nếp sống lành mạnh, sự sáng suốt và lòng tỉnh giác trong từng sinh hoạt hằng ngày. Chỉ khi chúng ta thực sự nỗ lực để hoàn thiện chính mình, chúng ta mới xứng đáng với hai chữ con người và mới có thể nếm trải được hương vị hạnh phúc thật sự. Mong rằng mỗi bước chân của bạn trên nẻo đường đời đều thấm đượm sự sáng suốt và lòng trắc ẩn, để nếp sống con người mãi luôn tỏa sáng giữa cõi đời này.
Chúc bạn luôn giữ được lòng dạ trong sáng và bước đi vững chãi trên con đường hoàn thiện chính mình.
