Chúng ta thường rất dễ buông lời chê trách hay xét đoán sự tính toán của kẻ khác khi bản thân vẫn đang được đứng ở một nơi đủ đầy và an toàn. Lúc cuộc sống còn êm đềm, thật chẳng khó gì để nói về những lời hay lẽ phải cao xa.
Tuy nhiên, một thiền giả cần phải có sự tỉnh táo ghi nhớ (sati) để nhận ra rằng cái nhìn của mình lúc ấy thường bị cái tôi tự mãn che mờ. Chúng ta hay dùng cách nhìn hạn hẹp và đầy tính áp đặt của mình để đánh giá số phận của người khác mà không hay biết rằng lời nói lúc no đủ vốn khác xa với hành động thực tế khi lâm vào cảnh khốn cùng.
Việc quan sát những sức ép thực tế mà mỗi người đang gánh chịu là điều vô cùng cần thiết để có cái nhìn chân thực về cuộc đời, thay vì chỉ đứng ngoài cuộc và buông lời phê phán.
Thực tại đời sống vốn không đơn giản như những lời tốt đẹp được thốt ra trong lúc sung túc. Đối với rất nhiều người, mỗi sáng thức dậy là một chồng hóa đơn chưa trả, là sức nặng cơm áo gạo tiền đè trên vai, là nỗi lo ngày mai không biết lấy gì nuôi bản thân và gia đình.
Đó chính là sự không toại nguyện (dukkha) đang có mặt rõ rệt nhất. Khi cái bụng còn đói và tương lai mờ mịt, những tiêu chuẩn tốt đẹp mà xã hội mong đợi bỗng trở thành một thứ quá xa xỉ.
Sự thiếu thốn này không hẳn vì họ đã trở nên xấu đi, mà đơn giản là vì gánh nặng quá lớn của thực tế đã khiến tâm trí không còn đủ sức để nghĩ đến những điều xa vời. Sức ép từ sự sinh tồn có thể làm lu mờ những suy nghĩ sáng suốt, khiến con người ta chỉ còn thấy được nỗi lo trước mắt.
Khi những chuyện ngang trái dồn con người vào góc tường, bản năng sống còn sẽ trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Trong mỗi chúng ta luôn có nguồn sống (jivitindriya) thôi thúc việc giữ lấy sự tồn tại bằng mọi giá. Khi đối mặt với sự cùng cực, tâm tính con người có thể nảy ra những thay đổi mà chính họ cũng không ngờ tới.
Sự ích kỷ hay toan tính lúc này đôi khi chỉ là tiếng gọi của bản năng giữ mạng để duy trì sự sống, chứ không hẳn là sự thiếu hụt về lòng tốt. Đặc biệt, chúng ta tuyệt đối đừng bao giờ lấy sự cùng cực để thử thách lòng người. Bởi khi bị dồn đến bước đường cùng, rất nhiều điều tưởng chừng không bao giờ xảy ra lại có thể xuất hiện.
Chúng ta cần nhìn nhận sự thật này bằng một cái nhìn bao dung hơn, thay vì dùng sự khắc nghiệt để ép người khác vào chỗ không còn đường lui.
Để thấu hiểu một con người, chúng ta cần nuôi dưỡng lòng thương xót (karuna) thay vì vội vàng buộc tội những sai lầm của họ. Thật dễ dàng để buông lời phán xét, nhưng lại rất khó để thực lòng cảm nhận những gì người khác đang trải qua. Hãy thử đặt mình vào hoàn cảnh của họ, hay thử mang đôi giày lấm bùn mà họ đang đi để thấy nỗi đau và sự bế tắc.
Nói như vậy không có nghĩa là mọi hành vi sai trái đều đúng hay đều đáng được bao che, nhưng nó nhắc chúng ta rằng mỗi người đều có những cuộc chiến riêng, những lần mất phương hướng và sự tuyệt vọng trong bóng tối mà người ngoài cuộc không bao giờ hiểu hết được.
Người chưa từng đi qua đói nghèo sẽ khó lòng thấy được sức ép của kẻ thiếu thốn, cũng như người chưa từng mất phương hướng sẽ chẳng thể cảm nhận được sự vùng vẫy của kẻ đang chìm trong tuyệt vọng.
Sau cùng, chúng ta cần nhớ về tính chất thay đổi không ngừng (anicca) của cuộc đời. Vòng xoáy của cuộc sống có thể đưa một người từ đỉnh cao xuống vực thẳm bất cứ lúc nào, và chẳng ai biết được ngày mai mình sẽ đứng ở vị trí nào. Lòng người có thể rất đẹp đẽ khi mọi sự đều đủ đầy, nhưng chính những cảnh ngộ khó khăn mới là thứ phơi bày những góc khuất sâu nhất trong tâm ta.
Vì vậy, thay vì khinh thường hay mỉa mai những người đang vật lộn với cuộc sống, hãy học cách cảm thông và sẻ chia nhiều hơn một chút. Bớt đi sự phán xét khắt khe và tăng thêm sự thấu hiểu chính là cách để chúng ta nuôi dưỡng một tấm lòng lương thiện giữa dòng đời đầy biến động.
