CÓ NĂM SỰ THẬT NÊN THƯỜNG QUÁN TƯỞNG
Kinh Năm Phép Quán Niệm Thường Xuyên (Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhāna Sutta) - (AN 5.57)- trong đó đức Thích Ca Mâu Ni nói:
“Có năm sự thật nên thường quán tưởng, dù là nữ hay nam, cư sĩ hay xuất gia…”
Những năm sự thật ấy được thường dịch như sau:
“Tôi bị già, chưa vượt qua già.” (I am subject to ageing; I have not gone beyond ageing.)
“Tôi bị bệnh, chưa vượt qua bệnh.” (I am subject to illness; I have not gone beyond illness.)
“Tôi phải chết, chưa vượt qua chết.” (I am subject to death; I have not gone beyond death.)
“Tôi sẽ phải lìa xa mọi người và mọi điều thân yêu.” (I will become separated from all that is dear and appealing to me.)
“Tôi là chủ hành động của mình, người thừa tự hành động của mình… tùy theo việc lành hay ác tôi sẽ thừa hưởng kết quả.” (I am the owner of my actions, heir to my actions … Whatever I do, for good or for evil, to that I shall become heir.)
Câu “Tôi bị già, chưa vượt qua già” (Pāli: Jarā-dhammo ’mhi, na jaraṃ atīto) là điều quán tưởng thứ nhất trong Kinh Năm Phép Quán Niệm Thường Xuyên (Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhāna Sutta) - (AN 5.57).
Đức Phật dạy rằng đây là một trong năm điều thiền giả, dù xuất gia hay tại gia, nên thường xuyên quán niệm, để nuôi dưỡng trí tuệ thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã, và bớt bám víu vào thân tâm.
Nội dung nguyên văn theo bản dịch Hòa thượng Thích Minh Châu như sau:
“Này các Tỳ-kheo, có năm pháp này cần phải thường xuyên được quán niệm bởi cả người nam và người nữ, tại gia hay xuất gia. Thế nào là năm?
(1) Ta là người có tánh phải già, chưa thoát khỏi già.”
(Jarā-dhammo’mhi, na jaraṃ atīto)
Rồi Đức Phật giải thích thêm rằng, nếu người nào thường quán niệm điều này, sẽ bớt kiêu mạn về tuổi trẻ, bớt tham đắm vào sắc thân, và không bị mê hoặc bởi sự tươi đẹp - vì thấy rõ quy luật tự nhiên của đời sống.
ĐIỀU QUÁN NIỆM THỨ HAI
“Ta là người có tánh phải bệnh, chưa thoát khỏi bệnh.”
(Byādhi-dhammo’mhi, na byādhiṃ atīto)
là một pháp quán sâu sắc giúp thiền giả thấy rõ tính chất mong manh, vô thường của thân thể, và từ đó sinh tâm buông xả, không chấp vào thân.
Ý NGHĨA THIỀN QUÁN
Thân này, dù khỏe mạnh đến đâu, cũng mang sẵn mầm bệnh.
Ngay khi đang “khỏe mạnh”, vô số vi sinh vật, tế bào già yếu, và biến đổi đang diễn ra bên trong.
Thân không phải là thứ “an ổn” - nó luôn trong tiến trình sinh, trụ, dị, diệt.
Khi Đức Phật dạy “Ta là người có tánh phải bệnh, chưa thoát khỏi bệnh”, Ngài chỉ ra rằng:
Không có ai, dù Thánh hay phàm, thoát khỏi bệnh tật.
Sức khỏe chỉ là tạm thời, không phải tài sản vĩnh viễn.
Quán niệm như vậy, ta không còn xem thân là ta, mà chỉ thấy nó như một hợp thể duyên sinh, tạm thời hoạt động nhờ duyên.
LỢI ÍCH CỦA PHÁP QUÁN NÀY
Giảm sợ hãi và phiền não khi bệnh đến.
Khi thân bệnh, nếu tâm đã quen quán chiếu, ta không khởi sợ hãi, không oán than.
Vì biết rằng: “Thân có tánh bệnh - đây chỉ là quy luật tự nhiên, không có gì sai lầm.”
Tăng trưởng từ bi.
Khi thấy mình bệnh, ta dễ cảm thông với nỗi đau của người khác.
Lòng từ khởi lên tự nhiên, không do lý tưởng, mà do sự hiểu sâu nỗi yếu đuối của con người.
Buông bớt dính mắc thân thể.
Khi thấy thân là vô thường, ta bớt chăm chút cho thân trong tham ái, và chăm sóc nó bằng trí tuệ và chánh niệm, chứ không bằng sợ hãi và dính mắc.
KHI THỰC HÀNH THIỀN
Trong lúc hành thiền, khi thân đau, nhức, hoặc bệnh, có thể quán nhẹ:
“Đây là bản chất tự nhiên của thân.
Thân này có tánh phải bệnh, chưa thoát khỏi bệnh.
Nhưng tâm có thể an trú, sáng biết, không bệnh.”
Khi tâm thấy được như vậy, khổ đau giảm đi, và tuệ giác vô thường dần sáng tỏ.
ĐIỀU QUÁN NIỆM THỨ BA ĐỨC PHẬT DẠY LÀ:
“Ta là người có tánh phải chết, chưa thoát khỏi chết.”
(Maraṇa-dhammo’mhi, na maraṇaṃ atīto)
Ý NGHĨA CỐT LÕI
Đây là pháp quán về vô thường tận cùng, nhắc nhở thiền giả thấy rõ sự thật:
Mọi sinh vật có thân đều phải chết - không có ai, dù là vua chúa, chư thiên hay bậc Thánh, thoát khỏi quy luật ấy.
Đức Phật dạy điều này không để sinh sợ hãi, mà để làm tan chấp ngã, giúp ta sống tỉnh thức và trọn vẹn hơn trong từng hơi thở.
KHI QUÁN NIỆM CÁI CHẾT ĐÚNG CÁCH
Ta không quán để buồn hay bi lụy, mà quán bằng tâm sáng biết, nhẹ nhàng, bình tĩnh.
CÓ THỂ THẦM QUÁN:
“Ta là người có tánh phải chết, chưa thoát khỏi chết.
Cái chết đang đến gần hơn với mỗi hơi thở.
Nhưng tâm này, nếu sáng biết, có thể an nhiên trong từng phút giây.”
Dần dần, ta nhận ra:
Chết không phải là kẻ thù, mà là một phần tự nhiên của đời sống.
Sợ chết thực ra là sợ mất cái ta - khi thấy rõ “ta” chỉ là duyên hợp của thân và tâm, thì nỗi sợ ấy tan biến, chỉ còn lại sự biết tĩnh lặng.
LỢI ÍCH CỦA QUÁN NIỆM VỀ CÁI CHẾT
Sống có ý nghĩa hơn.
Khi thấy cái chết là chắc chắn, ta trân quý từng ngày, từng hơi thở, bớt phung phí thời gian vào giận hờn, tranh cãi, lo toan vô ích.
Buông xả dễ dàng.
Người quán niệm cái chết thường xuyên sẽ ít bám víu - vì biết rằng không gì ta có thể mang theo ngoài nghiệp và tâm tánh.
Tăng trưởng chánh niệm và định tâm.
Khi tâm an trú với ý thức rằng “cái chết luôn cận kề”, nó trở nên tỉnh thức hơn, chân thật hơn, và ít mê lầm hơn.
TRONG KHI HÀNH THIỀN
Khi ngồi yên, ta có thể để tâm lặng xuống, và nhẹ nhàng quán:
“Hơi thở vào này có thể là hơi thở cuối.
Hơi thở ra này có thể là hơi thở cuối.
Nhưng tâm sáng biết này vẫn hiện hữu -
lặng, trong, không bị sinh tử chi phối.”
Khi ấy, chánh niệm trở nên sâu sắc, và tuệ giác vô ngã bắt đầu hiển lộ.
Đây là điều quán niệm thứ tư mà Đức Phật dạy trong Kinh Năm Phép Quán Niệm Thường Xuyên (Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhāna Sutta):
“Tất cả những gì thân yêu, khả ái, rồi cũng phải lìa xa, khác biệt.”
(Sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo)
Ý NGHĨA CỐT LÕI
Đức Phật nhắc ta rằng:
Mọi người, mọi vật ta thương yêu - cha mẹ, con cái, bạn bè, thân thể, tài sản - đều nằm trong quy luật vô thường: sinh - trụ - hoại - diệt.
Không ai có thể giữ mãi điều mình yêu thích, và cũng không ai tránh được chia ly.
Quán như thế nào?
Ta không quán để buồn hay lạnh lùng, mà để thấy rõ bản chất duyên hợp của mọi mối quan hệ, để thương mà không dính mắc, yêu mà không trói buộc.
Khi ngồi yên, có thể nhẹ nhàng quán:
“Người ta thương cũng phải đổi thay.
Cảnh ta quý cũng sẽ biến mất.
Thân này cũng phải lìa tan.
Mọi thứ chỉ tạm có mặt, rồi tan trong dòng duyên.”
Quán như vậy, tình thương trở nên trong sáng hơn, không còn chen lẫn sợ hãi hay chiếm hữu.
Đó là tình thương có tuệ giác - từ bi mà không ràng buộc.
LỢI ÍCH CỦA ĐIỀU QUÁN NÀY
Giúp buông ái luyến một cách tự nhiên.
Khi thấy sự thật về chia lìa, ta thôi cố gắng giữ mãi, mà học cách trân quý trong hiện tại.
Giảm đau khổ khi mất mát.
Khi cái biết này thấm sâu, tâm không gãy đổ khi chia ly xảy ra.
Ta có thể khóc, nhưng trong nước mắt vẫn có ánh sáng của hiểu biết.
Nuôi dưỡng tình thương chánh niệm.
Ta không yêu bằng sợ hãi mất, mà yêu bằng chánh niệm tỉnh thức, biết rằng mọi người và mọi điều đều chỉ “đang đi qua”.
TRONG KHI THIỀN TẬP
Khi có hình ảnh hay ký ức của người thân khởi lên, ta có thể lặng lẽ quán:
“Người này cũng như ta, đang đi trong vô thường.
Chúng ta gặp nhau do duyên, xa nhau cũng do duyên.
Thấy như vậy, tâm trở nên mềm mại, nhẹ nhàng, không còn ràng buộc.”
Từ đó, tình thương trở thành tự do, không còn là sợi dây trói, mà là nguồn sáng ấm áp trong tâm.
ĐIỀU QUÁN NIỆM THỨ NĂM
Cũng là điều sâu nhất và bao trùm cả bốn điều trước trong Kinh Năm Phép Quán Niệm Thường Xuyên (Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhāna Sutta):
“Ta là chủ nghiệp của mình, thừa tự nghiệp của mình; nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là nơi nương tựa; ta sẽ thừa hưởng nghiệp thiện hay ác mà ta đã tạo.”
(Kammassakomhi, kammadāyādo, kammayonī, kammabandhu, kammapaṭisaraṇo; yaṃ kammaṃ karissāmi, kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, tassa dāyādo bhavissāmi.)
Ý NGHĨA SÂU XA
Đức Phật chỉ rõ rằng:
Không ai khác chịu trách nhiệm cho hạnh phúc hay khổ đau của ta - chính nghiệp (hành động của thân, khẩu, ý) là nguồn gốc và nơi nương tựa duy nhất.
“Chủ nghiệp” nghĩa là ta tự tạo nhân duyên cho đời mình.
“Thừa tự nghiệp” nghĩa là ta kế thừa kết quả từ chính những gì đã làm.
“Nghiệp là thai tạng” - tức nghiệp nuôi dưỡng và hình thành nên đời sống.
“Nghiệp là quyến thuộc” - không ai theo ta mãi, chỉ nghiệp đi cùng ta.
“Nghiệp là nơi nương tựa” - giữa sinh tử vô cùng, chỉ có nghiệp là chỗ dựa thật sự.
KHI QUÁN NIỆM
Thiền giả có thể thầm quán:
“Tất cả những gì ta đang trải nghiệm - vui hay buồn, thuận hay nghịch - đều là kết quả của những nhân duyên ta đã gieo.
Ngay bây giờ, trong từng ý nghĩ, từng lời nói, từng hành động, ta đang gieo hạt cho tương lai.”
Khi thấy được như vậy, tâm không còn đổ lỗi, không còn trách móc, mà chuyển hóa trong hiểu biết và tự trách nhiệm.
LỢI ÍCH CỦA ĐIỀU QUÁN NÀY
Sinh chánh kiến và chánh niệm.
Biết nghiệp là nhân, quả là kết quả -
ta hành động cẩn trọng, có ý thức, và từ bi hơn.
Tự chịu trách nhiệm về đời sống.
Không còn đổ cho hoàn cảnh hay người khác, vì biết rằng mỗi việc ta làm đều là lời nói với tương lai.
Tăng trưởng lòng từ và buông hận.
Khi thấy mọi người đều đang chịu nghiệp riêng của họ, ta không trách, không ghét, chỉ thấy và thương.
Giải thoát khỏi sợ hãi.
Vì biết nghiệp có thể chuyển, nên dù quá khứ ra sao, hiện tại vẫn là nơi bắt đầu mới.
TRONG THIỀN TẬP
Khi tâm an tĩnh, có thể quán nhẹ:
“Ta là chủ nghiệp của mình.
Ngay giây phút này, với tâm sáng biết,
ta đang gieo hạt thiện lành qua chánh niệm.
Nghiệp này sẽ là nơi nương tựa,
đưa ta về bình an và giải thoát.”
Năm điều quán này - từ già, bệnh, chết, chia ly, đến nghiệp - là năm cửa tỉnh thức, giúp thiền giả đi sâu vào tuệ giác vô thường, khổ, vô ngã, và sống tỉnh thức trong từng hơi thở.
