NĂM NHÓM HÌNH THÀNH NÊN "CÁI TÔI"
Lời tâm tình về bản chất con người
Này con, ngồi xuống đây uống với sư chén trà cho ấm lòng. Con có bao giờ tự hỏi, cái "tôi" mà con vẫn hằng ngày nâng niu, chăm chút thực sự là cái gì không? Trong nhà Phật, các bậc thầy hay dùng từ "Ngũ uẩn", nghe thì có vẻ cao siêu, nhưng con cứ hiểu mộc mạc thế này: đó là "năm món" hợp lại để tạo thành con người con.
Chúng ta khổ sở bấy lâu nay cũng chỉ vì cứ vơ hết năm món đó vào lòng, rồi khăng khăng bảo: "Đây là tôi, đây là của tôi". Sư chia sẻ với con điều này không phải để giảng lý thuyết suông, mà là để con nhìn thấu bản chất thật sự của mình. Khi con hiểu rõ "năm món" này rồi, con sẽ thấy gánh nặng bấy lâu nay bỗng chốc nhẹ tênh. Giờ chúng ta cùng nhìn kỹ vào món đầu tiên, cái thứ mà con hay dành cả đời để tô điểm và lo lắng nhất: chính là thân thể này.
CÁI THÂN NÀY CÓ THỰC SỰ VỮNG BỀN? (VÍ NHƯ ĐỐNG BỌT BIỂN)
Con nhìn xem, cái thân này lúc khỏe mạnh thì mình thấy nó chắc chắn, đẹp đẽ, nhưng khi ốm đau lại thấy nó đáng ghét vô cùng. Nhưng con hãy nhìn ra biển kia mà xem, có thấy những đống bọt trắng xóa dạt vào bờ không?
Sắc thân của mình cũng y hệt như đống bọt biển đó vậy. Nhìn từ xa thì có vẻ đầy đặn, có hình có khối, nhưng hễ đụng tay vào là tan biến, bên trong trống rỗng, chẳng có cái lõi cốt nào bền vững cả. Nó chỉ là sự tập hợp tạm bợ của đất, nước, gió, lửa, luôn thay đổi từng giây từng phút và cuối cùng cũng phải tan rã. Khi con thấy được cái thân này mỏng manh như đống bọt, con sẽ bớt áp lực về ngoại hình, bớt lo sợ khi bệnh tật ghé thăm, vì con hiểu đó là lẽ tự nhiên của một thứ vốn không có thực chất.
Bởi cái thân đã rỗng tuếch như bọt biển vậy, nên những cảm giác chạy trên cái thân đó cũng chẳng thể nào chắc chắn được đâu con.
Buồn vui như bong bóng nước (Ví như bong bóng trên mặt nước)
Trong một ngày, tâm trí con trải qua biết bao nhiêu là cảm giác: lúc sướng vui, lúc khổ đau, lúc lại chẳng thấy gì đặc biệt. Chúng ta thường để cho những cảm giác này dắt mũi, vui thì cười hớn hở, buồn thì ủ rũ bỏ cơm, chẳng khác nào làm nô lệ cho chúng.
Con hãy hình dung, những cảm giác đó giống như những bong bóng nổi trên mặt nước. Bong bóng vừa hiện lên, tròn trịa đó rồi lại vỡ tan ngay tức khắc. Nỗi buồn hay niềm vui cũng y như vậy, chúng vừa sinh ra đã diệt đi trong chớp mắt. Vậy mà mình cứ mải miết đuổi theo bong bóng, muốn giữ niềm vui lại và xua đuổi nỗi buồn, chẳng phải là quá mệt mỏi hay sao? Con cứ để chúng đến rồi đi, đừng nắm giữ làm gì cho nhọc lòng.
Cảm giác qua đi nhanh là vậy, nhưng cái thứ hay vẽ vời, ghi nhớ và thêu dệt nên những câu chuyện về chúng lại chính là cái bẫy tiếp theo mà con cần tỉnh táo nhận ra.
Những trò lừa phỉnh của trí nhớ và tưởng tượng (Ví như ảo ảnh)
Cái món thứ ba này sư gọi là "tưởng". Nó là những ý nghĩ, ký ức và đủ thứ hình ảnh mà tâm trí con tự vẽ ra. Con cứ ngỡ những gì mình nghĩ là thật, nhưng thực ra nó giống như một ảo ảnh giữa sa mạc nắng cháy vậy.
Khi một người lữ hành khát nước nhìn về phía xa, họ thấy một hồ nước xanh mát, nhưng chạy đến nơi thì chỉ toàn là cát nóng. Tâm trí mình cũng hay đánh lừa mình như vậy. Nó tạo ra những hình ảnh giả lập về thực tại, rồi mình tin vào đó để sinh ra thành kiến, yêu ghét, hiểu lầm. Cái mình nghĩ là thật, thực ra chỉ là cái bóng do tâm mình vẽ ra thôi. Con đừng để những ảo ảnh đó lừa mị mình thêm nữa.
Nếu cái "tưởng" này là bản vẽ, thì món tiếp theo chính là những hành động xây đắp dựa trên những bản vẽ sai lệch đó.
CÁI LÕI RỖNG CỦA NHỮNG Ý CHÍ VÀ THÓI QUEN (VÍ NHƯ THÂN CÂY CHUỐI)
Món thứ tư này bao gồm những ý chí, quyết định và các phản ứng tâm lý của chúng ta. Con thường tưởng rằng có một "ông chủ" hay một "người điều khiển" cố định đứng sau để ra lệnh cho con làm việc này, quyết định việc kia.
Nhưng con hãy thử quan sát giống như lúc mình bóc một thân cây chuối vậy. Con cứ bóc hết lớp bẹ này đến lớp bẹ khác với hy vọng tìm thấy cái lõi gỗ chắc chắn bên trong, nhưng rốt cuộc bóc sạch sành sanh thì chẳng thấy cái lõi đâu cả. Những hành động, những quyết định và thói quen của con cũng rỗng tuếch như thế. Chúng chỉ là sự vận hành của các duyên nợ, thói quen cũ và những phản ứng nhất thời, chẳng có một cái "tôi" chủ nhân nào đứng sau điều khiển cả.
Cuối cùng, cái thứ tưởng như là "ông chủ" đang quan sát và biết tất cả mọi chuyện, thực ra cũng chỉ là một màn kịch tinh vi mà thôi.
Ý THỨC - GÃ ẢO THUẬT GIA TÀI BA (VÍ NHƯ TRÒ ẢO THUẬT)
Cái biết, hay còn gọi là ý thức, là món cuối cùng. Nó khiến con có cảm giác mình là một thực thể độc lập đang đứng đây nhìn ngắm thế giới. Nhưng thực chất, ý thức giống như một trò ảo thuật hay một ông bầu show bày trò trên sân khấu vậy.
Gã ảo thuật gia này biến hóa khôn lường, lúc thế này lúc thế khác, tạo ra đủ thứ huyễn hoặc làm mình tin là thật. Nhưng con hãy nhớ, gã ảo thuật gia này không thể biểu diễn một mình. "Cái biết" này chỉ hiện ra khi có sân khấu, có ánh sáng và có đạo cụ - tức là nó phụ thuộc hoàn toàn vào bốn món (thân, cảm giác, tưởng tượng, hành động) ở trên. Nếu không có những thứ kia, gã ảo thuật gia cũng chẳng có chỗ diễn. Khi con hiểu rõ năm nhân vật này đang cùng nhau diễn kịch trên sân khấu cuộc đời, con sẽ thấy lối thoát cho những nỗi đau bấy lâu nay.
Tại sao buông bỏ lại là hạnh phúc nhất?
Khi cùng sư nhìn thấu được năm món hợp thành con người này, con sẽ nhận ra những sự thật đơn giản giúp con sống bình an giữa dòng đời:
- Vô thường: Mọi thứ từ thân thể đến tâm ý luôn thay đổi như dòng nước chảy. Đừng mong cầu chúng đứng yên, vì bám chấp vào cái không bền vững thì chỉ nhận về sự thất vọng mà thôi.
- Vô ngã: Chẳng có cái "Tôi" nào cố định ở đây cả. Con chỉ là một sự lắp ghép tạm thời của năm món rỗng không kia. Khi không còn cái "Tôi" để bảo vệ, con sẽ thấy tự do vô cùng.
- Khổ: Càng nắm chặt những thứ rỗng tuếch này và coi là "của mình", con càng thấy đau tay. Bản chất của chúng là biến đổi, nên hễ con còn bám là con còn khổ.
LỜI NHẮN NHỦ: SỐNG CHẬM ĐỂ TỰ DO
Này con, sự giải thoát không nằm ở đâu xa xôi trên trời cao, nó đến từ ngay giây phút con không còn coi mình là trung tâm của vũ trụ nữa. Hãy tập sống chậm lại một chút, quan sát năm món này vận hành như xem một vở kịch hay, mà không cần phải can thiệp hay vơ bất cứ thứ gì vào làm của riêng mình.
Thông qua việc nhận biết rõ ràng từng hơi thở, từng cảm giác và sống tỉnh thức trong đời sống hằng ngày, con sẽ dần buông được những gánh nặng không cần thiết. Con biết không, khi mình buông tay ra, lòng mình sẽ nhẹ nhàng lạ thường. An lạc không phải là cái gì đó phải đi tìm, mà nó luôn có sẵn đó, ngay lúc con không còn bám chấp vào những ảo ảnh của chính mình.
Để hiểu rõ bản chất vô thường của ngũ uẩn (năm yếu tố cấu thành nên con người), chúng ta có thể nhìn qua những hình ảnh ẩn dụ rất gần gũi và thực tế trong thiền.
Ngũ uẩn bao gồm: Sắc (thân thể), Thọ (cảm giác), Tưởng (ý nghĩ), Hành (hành động/tâm hành) và Thức (nhận thức).
DƯỚI ĐÂY LÀ CÁCH ĐỂ THIỀN GIẢ QUAN SÁT VÀ CẢM NHẬN SỰ THAY ĐỔI KHÔNG NGỪNG CỦA CHÚNG:
- Sắc (Thân thể) - Giống như đống bọt biển: Thiền giả hãy nhìn cơ thể mình như một đống bọt trên mặt biển. Nó trông có vẻ có hình khối nhưng thực chất rất mong manh, không ổn định và dễ tan vỡ. Thân xác này luôn thay đổi từng giây từng phút, không có một bản chất cố định nào và cuối cùng cũng sẽ tan biến.
- Thọ (Cảm giác) - Giống như bong bóng nước: Những cảm giác vui, buồn, hay chẳng vui chẳng buồn cũng giống như bong bóng nổi trên mặt nước sau cơn mưa. Chúng vừa hiện ra đã vội tan biến, không có cảm giác nào tồn tại mãi mãi. Khi hiểu được điều này, thiền giả sẽ bớt bám víu vào những niềm vui tạm bợ hay bớt khổ sở khi gặp chuyện không hài lòng.
- Tưởng (Ý nghĩ, hình ảnh trong tâm) - Giống như ảo ảnh: Những gì tâm trí thiền giả vẽ ra, những hồi tưởng hay tưởng tượng thực chất chỉ là ảo ảnh. Chúng không có thật, luôn biến đổi và đánh lừa chúng ta.
- Hành (Các hoạt động tâm lý, hành vi) - Giống như thân cây chuối: Nếu thiền giả bóc từng lớp vỏ cây chuối, thiền giả sẽ thấy bên trong chẳng có cái lõi nào chắc chắn cả. Hành động và các trạng thái tâm lý của chúng ta cũng vậy, chúng phát sinh rồi diệt đi, không có cái gì là bền vững hay thực thể ở đó.
- Thức (Ý thức/Nhận thức) - Giống như trò ảo thuật: Thức tạo ra một thế giới quan chủ quan, khiến chúng ta lầm tưởng đó là sự thật tuyệt đối, nhưng thực chất nó chỉ là một sự huyễn hoặc.
Làm sao để thực sự "thấm" được sự vô thường này?
Nhận diện sự bám chấp: Bước đầu tiên là thiền giả cần nhận thấy mình đang coi ngũ uẩn là "tôi" và "của tôi". Chính việc bám vào những thứ không bền vững này khiến chúng ta thất vọng và đau khổ khi chúng thay đổi hoặc mất đi.
Thực hành quan sát (Thiền định): Thiền giả không thể chỉ hiểu bằng lý thuyết. Thông qua việc thiền định và sống chậm, thiền giả mới có thể trực tiếp quan sát thấy các yếu tố này sinh ra rồi mất đi như thế nào.
Nhìn thấu tính Vô ngã: Khi quan sát kỹ, thiền giả sẽ thấy không có một cái "tôi" bất biến nào nằm trong năm yếu tố đó. Chúng chỉ là một tập hợp của những hiện tượng luôn thay đổi.
Việc hiểu và sống được với bản chất vô thường này sẽ giúp thiền giả buông bỏ sự bám chấp, từ đó tìm thấy sự tự do, an lạc và giải thoát thực sự.
Chúc con tìm thấy sự tự do ngay trong từng bước chân, từng chén trà và từng hơi thở bình yên!
