TRONG PHẬT GIÁO, “BIẾT ƠN” (KATAÑÑUTĀ) VÀ “AN NHIÊN” (UPEKKHĀ)
LÀ NHỮNG PHẨM CHẤT QUAN TRỌNG. BIẾT ƠN ĐƯỢC ĐỀ CẬP TRONG KINH TĂNG CHI (AN 2.11.9):
“Có hai phẩm chất khó tìm thấy ở đời: biết ơn (kataññutā) và biết trả ơn (katavedī).”
Biết ơn giúp thiền giả trân trọng những gì đang có, từ những điều nhỏ bé như hơi thở, sức khỏe, đến các duyên lành trong cuộc sống. Điều này tạo nền tảng cho tâm an nhiên (upekkhā), một trong bốn tâm vô lượng (brahmavihāra) và là yếu tố quan trọng trong thiền tuệ. Tâm an nhiên không phải là sự thờ ơ, mà là trạng thái bình thản, không bị dao động bởi tham ái hay sân hận. Trong Kinh Tương Ưng (SN 46.54), Đức Phật dạy rằng tâm an nhiên (upekkhā) là trạng thái tâm giúp thiền giả vượt qua mọi phiền não, sống an lạc trong hiện tại.
Ý tưởng “mỗi khoảnh khắc trở thành một phần của bức tranh hạnh phúc mà thiền giả tự mình vẽ nên” rất phù hợp với tinh thần tự lực trong Phật giáo. Đức Phật nhấn mạnh rằng con đường đến giác ngộ là do chính mỗi người tự đi, như trong Kinh Pháp Cú (Dhammapada, Dhp 276):
“Các ngươi phải tự mình nỗ lực, Như Lai chỉ là người chỉ đường.”
Trong thiền tuệ, mỗi khoảnh khắc chánh niệm là một nét vẽ trong bức tranh giải thoát. Thiền giả không chờ đợi một hạnh phúc lý tưởng ở tương lai, mà nhận ra rằng hạnh phúc được tạo ra ngay trong từng giây phút tỉnh thức.
“QUÁ KHỨ KHÔNG THỂ NẮM GIỮ, TƯƠNG LAI CHƯA ĐẾN, CHỈ CÓ HIỆN TẠI LÀ NƠI THIỀN GIẢ AN TRÚ.”
Sự tỉnh thức, biết đủ, biết ơn, và an nhiên trong hiện tại. Các khái niệm như chánh niệm (sati), tỉnh giác (sampajañña), biết đủ (santutthi), và tâm an nhiên (upekkhā) trong kinh đều hỗ trợ ý tưởng rằng hạnh phúc không phải là thứ cần tìm kiếm bên ngoài, mà là sự nhận biết và trân quý những gì đang hiện hữu. Thiền tuệ, với trọng tâm là quán sát thực tại như nó là, giúp thiền giả nhận ra rằng mỗi khoảnh khắc đều là cơ hội để sống trọn vẹn và an lạc.
Ý TƯỞNG VỀ HẠNH PHÚC TRONG BỐI CẢNH KINH ĐIỂN:
Chánh niệm (Sati) là khả năng an trú tâm trong khoảnh khắc hiện tại, nhận biết rõ ràng những gì đang xảy ra trong thân, tâm, cảm thọ, và các pháp mà không phán xét hay bám víu. Trong Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta, Majjhima Nikāya, MN 10), Đức Phật dạy rằng chánh niệm là con đường trực tiếp dẫn đến giác ngộ và an lạc:
“Này các Tỳ-kheo, đây là con đường độc nhất để thanh tịnh chúng sanh, để vượt qua sầu bi, để diệt trừ khổ ưu, để đạt đến chánh đạo, để chứng ngộ Niết-bàn, đó là bốn niệm xứ.” (MN 10)
Chánh niệm giúp thiền giả nhận ra “vẻ đẹp của hiện tại” bằng cách tập trung vào những trải nghiệm đơn giản như hơi thở, cảm giác trên thân, hay trạng thái tâm. Ví dụ, khi cảm nhận “nhịp đập của trái tim” hay “làn gió mát lành”, chánh niệm giúp thiền giả thấy rõ bản chất của các hiện tượng này mà không bị cuốn vào tham ái hay sân hận. Điều này tạo ra một trạng thái an lạc tự nhiên, không phụ thuộc vào điều kiện bên ngoài.
Tỉnh giác (Sampajañña) là sự hiểu biết rõ ràng về mục đích và bối cảnh của hành động, cảm xúc, hay suy nghĩ trong khoảnh khắc hiện tại. Tỉnh giác đi đôi với chánh niệm, đảm bảo rằng thiền giả không chỉ nhận biết mà còn hiểu rõ bản chất vô thường (anicca), khổ (dukkha), và vô ngã (anattā) của mọi hiện tượng.
TRONG KINH ĐẠI NIỆM XỨ (DĪGHA NIKĀYA, DN 22), ĐỨC PHẬT HƯỚNG DẪN:
“Vị Tỳ-kheo an trú, chánh niệm và tỉnh giác, với sự hiểu biết rõ ràng, khi đi biết mình đang đi, khi đứng biết mình đang đứng…”
Tỉnh giác giúp thiền giả “trân quý” thực tại bằng cách nhận ra rằng mọi khoảnh khắc đều là tạm thời và không đáng để bám víu. Chẳng hạn, khi cảm nhận “ánh sáng dịu dàng của một ngày mới”, tỉnh giác giúp thiền giả không chỉ tận hưởng mà còn nhận ra bản chất vô thường của ánh sáng đó, từ đó buông bỏ tham ái và sống an lạc trong hiện tại.
Biết đủ (Santutthi) là trạng thái tâm hài lòng với những gì mình đang có, không bị thúc đẩy bởi tham ái hay mong cầu thêm.
TRONG KINH TĂNG CHI (AṄGUTTARA NIKĀYA, AN 4.28), ĐỨC PHẬT NHẤN MẠNH:
“SỰ BIẾT ĐỦ LÀ TÀI SẢN LỚN NHẤT. NGƯỜI BIẾT ĐỦ, DÙ CÓ ÍT, VẪN SỐNG AN LẠC, VÌ TÂM HỌ KHÔNG BỊ TRÓI BUỘC BỞI THAM ÁI.”
Khái niệm này trực tiếp hỗ trợ ý tưởng rằng “sự đủ đầy đã luôn ở đây”. Khi thiền giả thực hành biết đủ, họ không cần tìm kiếm hạnh phúc từ những thứ bên ngoài như danh vọng, tài sản, hay trải nghiệm mới. Thay vào đó, họ nhận ra rằng những gì đang hiện hữu - như hơi thở, sức khỏe, hay một khoảnh khắc bình dị - đã đủ để mang lại an lạc. Biết đủ giúp thiền giả “dừng lại, nhìn ngắm và trân quý”.
Tâm an nhiên (Upekkhā) là trạng thái bình thản, không bị dao động bởi tham, sân, hay si, ngay cả khi đối diện với những biến đổi của cuộc sống. Tâm an nhiên (upekkhā) là một trong bốn tâm vô lượng (brahmavihāra) và cũng là yếu tố cuối cùng trong bảy yếu tố giác ngộ (bojjhaṅga). Trong Kinh Tương Ưng (Saṃyutta Nikāya, SN 46.54), Đức Phật dạy:
“Tâm an nhiên, khi được tu tập và làm cho sung mãn, đưa đến sự buông bỏ, dẫn đến giải thoát.”
Tâm an nhiên cho phép thiền giả “để mỗi khoảnh khắc trở thành một phần của bức tranh hạnh phúc” Bằng cách chấp nhận thực tại như nó là, không bám víu vào niềm vui hay xua đuổi nỗi đau. Khi quán sát “nhịp đập của trái tim” hay “làn gió mát lành” với tâm an nhiên, thiền giả không bị cuốn vào sự thích thú hay thất vọng, mà chỉ đơn thuần nhận biết và trân quý khoảnh khắc đó.
Bốn khái niệm này - chánh niệm, tỉnh giác, biết đủ, và tâm an nhiên - tạo thành một hệ thống hỗ trợ lẫn nhau để giúp thiền giả nhận ra rằng hạnh phúc không nằm ở việc truy cầu bên ngoài. Trong Kinh Pháp Cú (Dhammapada, Dhp 204), Đức Phật dạy:
“SỨC KHỎE LÀ TÀI SẢN LỚN NHẤT, BIẾT ĐỦ LÀ GIÀU CÓ NHẤT, NIỀM TIN LÀ NGƯỜI THÂN TỐT NHẤT, NIẾT-BÀN LÀ HẠNH PHÚC TỐI THƯỢNG.”
Chánh niệm và tỉnh giác giúp thiền giả nhận biết và trân quý vẻ đẹp của hiện tại, từ những điều giản dị như hơi thở hay ánh sáng ban mai.
Biết đủ củng cố rằng hạnh phúc không phụ thuộc vào việc có thêm hay mất đi, mà nằm ở sự hài lòng với những gì đang có.
Tâm an nhiên mang lại sự bình thản để thiền giả sống trọn vẹn trong mỗi khoảnh khắc, không bị cuốn vào vòng xoáy của tham ái hay khổ đau.
Những yếu tố này, khi được tu tập thông qua thiền tuệ, giúp thiền giả nhận ra rằng hạnh phúc là một trạng thái nội tại, được vun bồi bằng cách sống tỉnh thức và trân quý hiện tại.
TRONG THỰC HÀNH THIỀN TUỆ, THIỀN GIẢ CÓ THỂ ÁP DỤNG CÁC KHÁI NIỆM NÀY NHƯ SAU:
Chánh niệm: Tập trung vào hơi thở hoặc cảm giác trên thân, nhận biết rõ ràng từng khoảnh khắc mà không phân tâm.
Tỉnh giác: Quán sát bản chất vô thường, khổ, vô ngã của các hiện tượng, ví dụ, nhận ra rằng “làn gió mát lành” đến rồi đi, không thể nắm giữ.
Biết đủ: Thực hành hài lòng với những gì hiện có, như một bữa ăn đơn giản hay một khoảnh khắc yên tĩnh.
Tâm an nhiên: Duy trì sự bình thản khi đối diện với các cảm xúc mạnh, như niềm vui hay nỗi buồn, không để chúng chi phối tâm.
Hạnh phúc nằm trong sự tỉnh thức và trân quý hiện tại. Chúng khẳng định rằng hạnh phúc không phải là thứ cần tìm kiếm ở xa, mà là sự nhận biết sâu sắc về những gì đang hiện hữu, từ nhịp đập của trái tim đến ánh sáng dịu dàng của một ngày mới. Bằng cách tu tập các phẩm chất này, thiền giả có thể “vẽ nên bức tranh hạnh phúc” của chính mình, thông qua mỗi khoảnh khắc chánh niệm và an nhiên.
