BÁT CHÁNH ĐẠO - CON ĐƯỜNG TỰ MÌNH TẠO DỰNG HẠNH PHÚC THẬT
Thưa các thiền giả thân mến,
Thế kỷ 21 này, nhìn quanh ta thấy đủ thứ - tiện nghi, đầy đủ, hiện đại. Nhưng lạ lùng thay, con người lại càng căng thẳng, áp lực và bất an hơn bao giờ hết.
Cách đây hơn 2500 năm, Đức Phật đã chỉ ra con đường đến hạnh phúc. Những lời dạy ấy không hề cũ kỹ chút nào. Thật ra, chúng giống như một liệu pháp tâm lý sâu xa, giúp ta nhận ra chân tướng của cuộc đời giữa bao nhiêu ảo tưởng mà mình đang sống.
Bát Chánh Đạo không phải chỉ dừng lại ở giáo lý tôn giáo đâu. Nó là phương pháp tu luyện tâm thức từng bước, giúp ta thay đổi những thói quen cũ kỹ, dứt bỏ khổ đau và sống một cuộc đời tự tại, an lạc.
HẠNH PHÚC LÀ GÌ VÀ KHỔ ĐAU TỪ ĐÂU?
Ai trong chúng ta cũng muốn được hạnh phúc, nhưng hạnh phúc lại như trốn tránh ta vậy. Theo cách nhìn của Phật giáo, hạnh phúc có nhiều tầng bậc, từ thấp đến cao:
Hạnh phúc thấp nhất là khi ta được thỏa mãn dục vọng - mắt thấy cảnh đẹp, tai nghe tiếng hay, lưỡi nếm món ngon. Đức Phật ví nó như đứa trẻ bị trói bởi năm sợi dây mảnh mai ở tay chân và cổ. Ai có chánh niệm sẽ thoát khỏi những sợi dây giác quan này để sống cuộc đời ý nghĩa hơn.
Cao hơn một chút là niềm vui khi có của cải do chính mình tạo ra bằng công sức lao động ngay thẳng.
Cao hơn nữa là hạnh phúc khi biết cho đi, biết chia sẻ mà không mong được đền đáp gì cả.
Tiếp theo là sự nhẹ nhõm khi không mắc nợ ai - cả về vật chất lẫn tinh thần.
Cao hơn là niềm vui khi sống đời sống tâm linh, buông bỏ được những lo âu trần tục.
Cao hơn nữa là khi ta dập tắt được cơn giận dữ, ghen tị, kiêu căng ngay khi chúng vừa khởi lên trong lòng.
Cao hơn nữa là những niềm vui vi tế trong thiền định.
Cao nhất là trạng thái giác ngộ, giải thoát hoàn toàn.
Bẫy của khổ đau hoạt động ra sao?
Để hiểu rõ, tôi kể cho các thiền giả nghe câu chuyện về “chiếc bánh dâu”:
Mắt thiền giả nhìn thấy chiếc bánh. Lúc này “căn” (mắt) đang tiếp xúc với “trần” (chiếc bánh). Nhãn thức khởi lên, tạo ra cái gọi là “xúc”. Từ xúc này, cảm thọ sinh ra - thiền giả thấy bánh đẹp, hẳn là ngon. Rồi tâm bắt đầu nghĩ ngợi: “Bánh này chắc chắn rất tuyệt!”. Tham muốn nổi lên: “Nó phải là của mình!”.
Chỉ vì một miếng bánh, khi thấy người khác định lấy, thiền giả bực mình, tâm hẹp hòi trỗi dậy, dẫn đến những hành động không hay. Bát Chánh Đạo chính là con đường giúp ta thoát khỏi vòng xoáy này.
TỨ DIỆU ĐẾ - NỀN TẢNG GIẢI THOÁT
Tứ Diệu Đế giống như bác sĩ chẩn bệnh cho tâm hồn vậy. Đức Phật là vị thầy thuốc, bốn sự thật là bản chẩn đoán, Niết bàn là sức khỏe hoàn toàn, còn Bát Chánh Đạo chính là đơn thuốc.
Sự thật thứ nhất - Khổ: Trước hết ta phải dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật - cuộc đời có khổ. Sinh, già, bệnh, chết, biến đổi là điều không tránh khỏi. Chấp nhận điều này khiến tâm ta vững vàng hơn, thay vì cứ trốn chạy mãi.
Sự thật thứ hai - Nguyên nhân của khổ: Khổ đau đến từ “ái dục” (sự bám víu) và “vô minh” (hiểu sai hoặc không hiểu). Ta đau khổ vì không thấy được quy luật vô thường và vô ngã.
Sự thật thứ ba - Sự chấm dứt khổ: Niết bàn là trạng thái hạnh phúc trọn vẹn khi tham, sân, si được dập tắt. Giống như con rùa từ dưới nước bước lên bờ - những ai chỉ quen sống trong tâm nhiễm ô khó lòng tưởng tượng được trạng thái này.
Sự thật thứ tư - Con đường diệt khổ: Chính là tám nhánh của Bát Chánh Đạo.
Điều quan trọng là thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh bên ngoài, hãy nhận trách nhiệm về chính mình theo quy luật nhân quả. Đây là bước ngoặt quyết định để đạt được tự tại.
BA TRỤ CỘT - GIỚI, ĐỊNH, TUỆ
Bát Chánh Đạo vận hành như một vòng tròn, các yếu tố nâng đỡ lẫn nhau:
Giới (Đạo đức) - gồm Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng - là nền móng. Sống thiếu đạo đức tạo ra hối hận và bất an, khiến tâm không thể định tĩnh được.
Định (Sức mạnh tâm linh) - gồm Chánh Tinh Tấn, Chánh Niệm, Chánh Định - giúp tâm không xao lãng, tạo năng lượng để thấy rõ thực tại.
Tuệ (Trí tuệ thấu suốt) - gồm Chánh Kiến, Chánh Tư Duy.
Ba cái này không phải đi thẳng từng bước một đâu. Ta cần một chút tuệ để hiểu đạo đức là gì, rồi dùng đạo đức làm cho tâm lắng dịu, và nhờ tâm định mà trí tuệ mới có thể nở rộ sâu xa hơn.
CHÁNH KIẾN - NHÌN ĐÚNG THỰC TẠI
Chánh Kiến không phải là giáo điều cứng nhắc, mà là cách nhìn sát với thực tế, không bị bóp méo bởi những ảo tưởng.
Hiểu về nhân quả: Hành động thiện xảo dẫn đến hạnh phúc, hành động bất thiện xảo dẫn đến khổ đau. Tương lai do chính ta tạo ra qua từng lựa chọn hiện tại.
Thấu hiểu ba pháp ấn: Vô thường, Khổ và Vô ngã. Hiểu về vô ngã giúp ta cởi mở và hòa đồng hơn.
Tôi xin kể một câu chuyện: Có lần tôi viết một bài một thiền giả đọc đến đoạn vô ngã: bực quá nên không thèm đọc tiếp, sáu tháng sau, anh ấy mới thú nhận. Anh ấy đau khổ vì chấp ngã, còn tôi chọn buông xả cái ngã liên quan đến bài viết để giữ tâm bình an.
Thực hành cụ thể: Khi ngồi thiền mà chân đau, đừng nghĩ “chân tôi đau”. Hãy quan sát cảm giác đau ấy như một hiện tượng - nó khởi lên, mạnh dần, rồi tan biến. Đó là chánh kiến về vô thường.
CHÁNH TƯ DUY - ĐỊNH HƯỚNG Ý NIỆM VÀ TÂM THẾ
Chánh Tư Duy là công cụ “hạ nhiệt” cho tâm, giúp điều chỉnh những phản ứng cảm xúc tiêu cực.
Buông xả: Không phải bỏ hết tài sản, mà là xả bỏ ý niệm sở hữu.
Các thiền giả có biết câu chuyện về Arland D. Williams không? Năm 1982, khi máy bay rơi xuống sông Potomac lạnh giá, ông là một trong số ít người sống sót. Khi dây cứu hộ thả xuống, ông liên tục nhường cho người khác, lần này đến lần khác, cho đến khi chính ông chìm xuống. Đó là đỉnh cao của tâm xả ly, không còn bám víu vào cái ngã.
Lòng từ bi: Nuôi dưỡng tình thương không điều kiện.
Có câu chuyện về một vị thiền sư được bà lão và con gái dâng bữa ăn ngon nhất, trong khi họ chỉ ăn cháo thừa. Vị sư chấn động và tự nhủ: “Ta không xứng đáng nhận món quà này nếu chưa đạt giác ngộ”. Ông đã nỗ lực tu tập ngay đêm đó để xứng đáng với lòng tốt của họ. Đây là bài học về trách nhiệm với chính mình.
Tâm bất hại: Đối trị sân hận bằng kiềm chế.
Giống như con voi: khi bị lũ trẻ ném đá, nó chỉ bẻ một cành cây nhỏ bằng cái bút để răn đe, chứ không giẫm nát chúng. Đó là sức mạnh của sự nhẫn nại.
HƯỚNG DẪN THỰC TẬP CỤ THỂ
Đơn giản hóa cuộc sống
Hãy tự hỏi: “Việc này có thực sự cần thiết không?”. Dành thời gian một mình để suy ngẫm, thay vì đắm chìm trong những cuộc tán gẫu phù phiếm.
Tu tập phát triển từ ngoài vào trong: hãy dọn dẹp nhà cửa ngăn nắp trước, rồi mới quét sạch “bụi bặm” tham sân si trong tâm.
RÈN LUYỆN THÂN VÀ TÂM
Ăn uống độ lượng. Có câu nói: “Ăn sáng như hoàng đế, ăn trưa với bạn, tặng bữa tối cho kẻ thù” - nhưng đừng làm hại họ nhé!
Đi bộ chánh niệm. Và quan trọng nhất là tìm một người bạn tốt, một vị thầy tốt để dẫn dắt.
NGỒI THIỀN NHƯ THẾ NÀO
Tư thế: Ngồi kiết già, bán già, hoặc một chân trước một chân sau cũng được, miễn sao giữ lưng thẳng, các đốt sống chồng lên nhau như xâu đồng xu.
KHI GẶP ĐAU ĐỚN: CÓ BỐN CÁCH:
Một là quan sát trực tiếp - khó nhất nhưng hiệu quả nhất. Có mặt với cơn đau, xem nó lên đến đỉnh điểm rồi tan vỡ.
Hai là so sánh - nghĩ đến những nỗi đau lớn hơn mình đã từng trải qua.
Ba là trắc ẩn - nghĩ đến bao nhiêu người khác đang chịu đựng nỗi đau.
Bốn là chuyển động chánh niệm - chỉ làm khi ba cách trên không được.
Hơi thở: Chú tâm vào cảm giác ở đầu mũi. Ghi nhận ba giai đoạn - đầu, giữa, cuối - và các khoảng ngừng. Tuyệt đối đừng dùng lời để gọi tên. Hãy để “thấy chỉ là thấy”.
KỸ THUẬT “MỘT PHÚT CHÁNH NIỆM”
Mỗi giờ làm việc, dừng lại một phút hoặc thở vài hơi. Hãy nuôi dưỡng sự mong đợi giây phút này. Khi thiền giả hướng về nó với sự háo hức, chánh niệm sẽ tự nhiên trở thành hơi thở của đời sống.
Bát Chánh Đạo giống như bánh xe trí tuệ luôn quay tròn. Chỉ cần giữ cho bánh xe lăn đi bằng sự thực tập mỗi ngày, thiền giả sẽ đứng vững trên con đường đi đến hạnh phúc vĩnh cửu và giải thoát rốt ráo.
Con đường này không xa xôi gì cả - nó bắt đầu ngay từ hơi thở này, bước chân này, ý niệm này của thiền giả.
